nkm kal. 20mm wz. 38
strona główna
broń strzelecka


Konieczność wyposażenia wojska w skuteczną broń ppanc., jak również w małokalibrową broń plot. spowodowała, że w 1935 r. polskie władze wojskowe dały polecenie wszechstronnego zbadanie zagranicznych konstrukcji tego typu. Poddane badaniom nkm firmy Solothum, Madsen, Hispano - Suiza i Oerlikon uznano za nie odpowiadające wymogom, bowiem żadna z badanych konstrukcji nie nadawała się jako broń uniwersalna.
W 1936 r. zostały opracowane przez Instytut Techniczny Uzbrojenia, Dowództwo Broni Pancernych i Instytut Techniczny Lotnictwa wytyczne, jakim musi odpowiadać nkm dla lotnictwa, czołgów, obrony ppanc. i plot. Po ich zatwierdzeniu przez Komitet do Spraw Uzbrojenia i Sprzętu (KSUS), Fabryka Karabinów w Warszawie otrzymała polecenie wykonania modelu polskiego nkm i przeprowadzenie do 1.11.38 r. prób porównawczych konstrukcji zagranicznych z konstrukcją polską.
Pierwszy egzemplarz polskiego 20 mm nkm model A został wykonany w listopadzie 1937 r. i jeszcze w tym samym miesiącu odbyły się pierwsze próby w Centrum Badań Balistycznych w Zielonce. Ujawniające się podczas badań pewne wady i niedokładności różnych elementów spowodowane pośpiechem w ich wykonaniu, oraz konieczność ich usuwania były przyczyna wydłużenia się czasu prób. Zakończono je 20.05.38 r. tj. prawie 4 miesiące po wyznaczonym przez KSUS terminie. Ostatecznie komisja odbiorcza w następujący sposób oceniła przydatność 20 mm nkm model A dla wojska:
1. dla broni pancernej - lepszy od zagranicznych,
2. dla lotnictwa – za mała szybkostrzelność, wymagane ładowanie z taśmy,
3. dla piechoty i kawalerii jako broń plot. - dobry,
4. dla piechoty i kawalerii jako broń ppanc. oddziałów pierwszoliniowych - za ciężki.
Ogólne ocena nkm przez komisje wypadła wysoko. Stwierdzono, że:
1. Nkm ma prostą konstrukcję, wygodny kształt, łatwo daje się rozkładać i składa, jest celny, prosty w użyciu, pewny w działaniu, wytrzymały.
2. Cechuje go duża szybkość początkowa pocisku, która zostaje zachowana nawet po 5000 strzałów.
3. Ciężar, celność, szybkostrzetlność: są równorzędne karabinom zagranicznym.
4. Polski nkm daje lepszą przebijalność w porównaniu z konstrukcjami obcymi, gdyż przebija te same blachy pancerne z odległości średnio o 200 metrów większej.
Zadecydowano się na przejściowe wprowadzenie na uzbrojenie Wojska Polskiego 20 mm nkm model A dla broni pancernej i ewentualnie dla obrony przeciwlotniczej, do czasu zakończenia prac nad udoskonalonymi wersjami nkm.
W nowe nkm zamierzano wyposażyć wszystkie tankietki typu TK i TKS oraz dwuwieżowe czołgi lekkie typu 7TP i Vickers. Rozważano także możliwość zainstalowania 20mm nkm A w obiektach fortyfikacyjnych jako broni ppanc. W celu wykorzystania nkm jako broni plot. przewidywano umieszczenie na jego przednim uchwycie muszki kołowej, a na tylnym uchwycie celownika. Do ich opracowanie przystąpiły Polskie Zakłady Optyczne.
Dla 20 mm nkm A przewidywano dwa typy podstaw - lekką i ciężką. Podstawa lekka typu PL 20 A powstała wg projektu J. Skrzypińskiego w opracowaniu L. Kowelewicza. Był to lekki 15 kg trójnóg dla nkm ppanc, dla czołowych oddziałów piechoty.
Podstawa ciężka typu PC 20 A została zaprojektowana i opracowana przez L. Kowalewicze. Powstała ona w wyniku modyfikacji łoża 37 mm armaty ppanc, wz. 36. Była to podstawa dwukołowa. Posiadała 3 nogi, z tego 2 przednie były łamane. Napęd podnośnicy i obrotnicy wzorowany był na rozwiązaniu Oerlikona. Ciężar podstawy wynosił 400 - 500 kg.
20 mm nkm model A miały być produkowane w nowej fabryce firmy Zieleniewski S.A. w Sanoku, lufy zaś miał dostarczać Zakład Stowarzyszenia Mechaników Polskich z Ameryki w Pruszkowie. Już 26.08.38 r. zamówiono tam 150 luf bez hamulców wylotowych z terminem dostawy do 1.09.1939 r. Z tego do 1.08.39 r. wykonano zaledwie 20 luf.
W lipcu 1939 r. fabryka w Sanoku rozpoczęła produkcje seryjną najcięższych karabinów maszynowych.
Nie wiadomo ile zamierzano wyprodukować 20 mm nkm A. Dla samych tylko tankietek planowano zamówić 650 sztuk w cenie po 25.770 zł. Czas uniemożliwił realizację tych planów. Do wybuchu wojny zdołano jedynie wyprodukować około 50 sztuk karabinów, z których 24 na pewno zainstalowano na tankietkach (do 25.08.39r. planowano przezbroić 44 tankietki, nie wiadomo czy zdołano w pełni zrealizować zamierzenia). Nieznana jest też ilość wyprodukowanych i użytych w walkach nkm-ów przeciwlotniczych (jeden pluton nkm-ów wszedł w skład opl Lwowa).
20 mm nkm model A był bronią działając na zasadzie krótkiego odrzutu tufy. Urządzenie spustowe przystosowane było do prowadzenia ognia pojedynczego lub seriami. Zasilanie odbywało się z magazynków płaskich na 5 i 10 naboi (w prototypie magazynki były 4 - i 9 - nabojowe) lub bębnowych na 15 i 100 naboi.(8kB)
Dane techniczne:
Kaliber - 20 mm
Masa broni - 57,8 kg.
Mam luty bez hamulce wylotowego 20,2 kg.
Masa hamulca wylotowego - 1 kg.
Długość karabinu z hamulcem wylotowym 2015 mm,
Długość lufy z hamulcem wylotowym 1470 mm,
Szerokość broni wraz z rączkami zamkowymi - 202,5 mm
Donośność pocisku - ok. 7000 metrów,
Pułap - ok. 2000 metrów,
Masa pocisku ćwiczebnego - 134 g.
Masa naboju - 320 g,
Długość naboju - 205 mm,
Maksymalna prędkość początkowa pocisku (uzyskana podczas prób) - 858 m/sek.,
Szybkostrzelność teoretyczna - 320 strz./ min.,
Maksymalna przebijalność płyty pancernej; 40 mm grubości z odległości 200 metrów,
Obsługa - 3 ludzi.

NKM MODEL B

Projekt tego nkm, jak i dwóch następnych, powstał w wyniku prac zmierzających do uzyskania broni uniwersalnej, która mogła by spełniać zadania stawiane najcięższym karabinom maszynowym.
20 mm nkm model B został zaprojektowany przez inż. Wawrzyńca Lewandowskiego prawdopodobnie na początku 1938 r.
Broń miała działać na zasadzie pobierania gazów z lufy. Zamek wzorowany był na konstrukcji 25 mm działka Boforsa. Zasilanie miało odbywać się za pomocą taśmy parcianej lub metalowo - ogniwkowej na 200 naboi. Rozważano również możliwość zasilania z magazynka o donośniku sprężynowym. Donośnik taśmowy miał być górny, podobny jak w ckm wz. 30. Z nieznanych powodów nie podjęto budowy prototypu tego nkm. Zostało jedynie wykonane zestawienie szkicowe. Dane techniczne:
Kaliber - 20 mm
Szybkostrzelność teoretyczna - 400 strz./ min.

NKM MODEL C

Autorem projektu pierwotnego byt inż. S. Rytwiński, opracowanie zaś konstrukcyjne ukończyli wspólnie S. Rylwiński i W. Lewandowski. Wykonanie prototypu wraz z podstawą przewidywano na październik 1938 r.
20 mm nkm C miał służyć jako lotnicze działko pokładowe w samolotach, jako karabin samopowtarzalny z lufą o mniejszej masie i 5 - nabojowym magazynkiem do obrony ppanc. pierwszorzutowych oddziałów oraz do obrony plot. na podstawie PC 20 A.
Działanie 20 mm nkm C oparte zostało na zasadzie pobierania gazów z przewodu lufy. Sposób ryglowania i napęd mechanizmu zamkowego wzorowany był na szybkostrzelnym działku Hispano - Suiza. Broń miała szybkostrzelność regulowaną ilością gazów odprowadzanych przez otwór w lufie. Zasilanie odbywało się za pomocą taśmy metalowo - ogniwkowej lub parcianej na 200 naboi, magazynka bębnowego na 100 naboi, lub magazynków płaskich typu Bofors na 5 i 10 naboi.

Dane techniczne:
Kaliber - 20 mm
Masa broni z donośnikiam – 45 - 50 kg,
Długość luty - ok. 1500 mm,
Prędkość początkowa pocisku o masie 135 g - 920 m/sek.,
Szybkostrzelność teoretyczna - od 300 do 700 strz./s.

NKM MODEL D

Zdając sobie sprawę, że 20 mm nkm A nie spełnia wszystkich postawionych przed nim wymagań, inż. Boleslaw Jurek zaprojektował drugą konstrukcje tego typu.
Nowy nkm oparty był na innej zasadzie działania, ale wykorzystano w jego konstrukcji wiele elementów z modelu A. Prototyp tej broni przekazano w maju 1938 r. do prób fabrycznych.
W pierwszej fazie prac nad 20 mm nkm D przewidywano, że będzie on bronią przejściową przeznaczoną przede wszystkim dla lotnictwa, gdyż całkowicie spełniał wymagania Instytutu Technicznego Lotnictwa co do szybkostrzelności i sposobu donoszenia. Później, prawdopodobnie wobec nieznanych bliżej trudności z modelem C, przewidywano zastosowanie modelu D także na okrętach wojennych.
Najcięższy karabin maszynowy model D działał na zasadzie pobierania gazów z przewodu lufy. W nkm tym została zastosowana tak zwana trzecia masa rozrządowa, która pod wpływem impulsu wykonywała wszystkie czynności związane z przygotowaniem broni do następnego strzału. Nkm posiadał urządzenie spustowe do ognia pojedynczego i ciągłego jak w modelu A. Zasilanie miało się odbywać za pomocą różnego typu magazynków płaskich i bębnowych oraz taśmą. Szybkostrzelność miała być regulowana za pomocą gazu.
Dane techniczne:(3kB)
Kaliber - 20 mm,
Masa broni - ok. 40 kg,
Długość lufy - 1350 mm,
Prędkość początkowa pocisku - ok. 960 m/s.
Szybkostrzelność teoretyczne - 600 strz./min.

AMUNICJA

Równocześnie z podjęciem budowy prototypowego 20 mm nkm A, rozpoczęto prace nad 20 mm amunicja. W tym celu zbadano amunicję produkcji zagranicznych firm: Solothurn. Oerlikon i Madaen, które okazały się prawie równowartościowe. Względy praktyczno - konstrukcyjne zadecydowały o wyborze naboju wzorowanego na amunicji firmy Solothurn. Specjalny proch oraz materiał wybuchowy do 20 mm amunicji opracowała Państwowa Wytwórnia Prochów w Pionkach.
Dla zaspokojenia potrzeb wyszkolenia i wymagań bojowych zadecydowano rozpoczęcie produkcji następujących wzorów amunicji:
Grupa amunicji przeciwlotniczej:
1. nabój z pociskiem ćwiczebnym LC,
2. nabój z pociskiem ćwiczebno - świetlnym - LCS,
3. nabój z pociskiem wybuchowo - świetlnym, z bardzo czułym zapalnikiem - LWS.
Grupa amunicji przeciwpancernej
1. nabój z pociskiem ćwiczebnym PC,
2. nabój z pociskiem ćwiczebno - świetlnym - PCS,
3. nabój z pociskiem wybuchowo - świetlnym, z zapalnikiem dennym - PWS,
4. nabój z pociskiem zapalająco - świetlnym – PZS,.
Do połowy 1938 r. zakończono opracowywanie amunicji ćwiczebnej i przygotowano się do podjęcia jej produkcji z materiałów i części krajowych. Zakończenie prac nad pociskami LWS I PWS planowano na wrzesień 1938r. Do września 1939 r. zamówiono znaczne ilości amunicji ćwiczebnej oraz przeciwpancernej dla tankietek wyposażonych w nkm.
Długie terminy wykonywania amunicji oraz przewidywana duża produkcja nkm dla wojska zmuszały do rozwiązania produkcji 20 mm amunicji w sposób definitywny.
W dniu 1.IV.39 r. odbyła się w tej sprawie w Departamencie Uzbrojenia konferencja, na której przedstawiono program produkcji amunicji do nkm. Zgodnie z tym programem budowa działu amunicji 20 mm została obliczona na produkcję 5000 naboi LWS i 5000 naboi PWS podczas jednej 10 - godzinnej zmiany. Wykonano dwa warianty budowy tego działu - przy Państwowej Fabryce Amunicji nr 1 w Skarżysku i przy Fabryce Amunicji nr 5 w Jawidzu. Obliczono, że koszt budowy takiego działu w Skarżysku wyniósłby łącznie z rozbudową kolonii mieszkalnej ok. 27,4 mln.zł.

Źródło:
  • "Polskie konstrukcje broni strzeleckiej" Z. Gwóźdź, P. Zarzyski
  • Młody Technik "Nieznana broń drugiej Rzeczpospolitej" P. Zarzycki
  • "Dokumenty obrony Lwowa 1939" Instytut Lwowski
  • 1938 czerwiec 11, Warszawa. - Referat Oddziału I Szefa Sztabu Głównego na posiedzeniu Komitetu do Spraw Uzbrojenia i Sprzętu w sprawie najcięższego karabinu maszynowego kalibru 20mm, ["Technika wojskowa w Polsce 1935-1939 DOKUMENTY" op. B. Polak,]
  • 1938 czerwiec 21, Warszawa. - Sprawozdanie z prób technicznych najcięższego karabinu maszynowego model A. ["Technika wojskowa w Polsce 1935-1939 DOKUMENTY" op. B. Polak,]