Karabiny
broń strzelecka
strona główna


Wojsko Polskie w 1918 r. było uzbrojone w szereg typów karabinów pochodzących z magazynów pozostawionych przez zaborców, jak również sprowadzonych do kraju przez oddziały WP przybyłe z zagranicy. Ponadto Polska Misja Wojskowych Zakupów w Paryżu w latach 1919 - 1920 pośredniczyła w zakupie i dostawach ok. 750.000 kb i kbk, 12.000 km oraz kilkudziesięciu tysięcy kb i km nie w pełni sprawnych, a nabytych po cenie złomu. Czynniki te spowodowały, że z chwilą zakończenia działań wojennych w 1921 r., w WP znajdowało się ok. 24 typów kb i 22 typy kbk. Pilnego znaczenia nabrała więc sprawa uporządkowania i ujednolicenia uzbrojenia piechoty.
W czerwcu 1921r. Rada Wojenna przy Ministrze Spraw Wojskowych przyjęła jako standardowe wyposażenie 7,92 mm kb Mausera wz. 1898. Duży wpływ na tę decyzję miało przyznanie Polsce na mocy traktatu wersalskiego wyposażenia niemieckiej fabryki broni w Gdańsku.
Wybrany typ karabinu stanowił jedno z ostatnich opracowań niemieckiego konstruktora broni Paula Mausera (1838 - 1914). Broń była jak na owe czasy nowoczesna, lecz dość skomplikowana, droga w produkcji i trudna do masowego wytwarzania.
Produkcję kb wz. 1898 uruchomiono w Warszawie w połowie 1922r.
1924r. Komitet ds. Uzbrojenia i Sprzętu podjął decyzję o zastąpieniu karabinu karabinkiem. W tym też roku Państwowa Fabryka Karabinów w Warszawie opracowała model kbk wzorowy na konstrukcji niemieckiego kbk kawalerii typu Mauser wz. 1898a.
W czasie napraw i remontów posiadane niemieckie kbk wz. 1898a upodabniano do kbk produkcji polskiej. Zmiany polegały na:
- zaklejeniu otworu w kolbie do przeciągania pasa,
- wykonaniu wyżłobienia w kolbie i dodaniu poprzeczki,
- dodaniu strzemienia tylnego,
- wymianie koźlika, w wypadku uszkodzenia, na koźlik produkcji polskiej,
- wymianie trzewika kolby, jeśli stary był zniszczony,
- wymianie bączka tylnego na bączek produkcji polskiej,
- wymianie łoża, jeśli było zniszczone, na łoże produkcji polskiej.
Karabinki wz. 1898 produkowano w Warszawie w latach 1925 - 1931. Łącznie w Fabryce Karabinów wyprodukowano 189.600 kbk tego wzoru. W kwietniu 1927r. produkcję kbk wz. 1898 uruchomiono również w Państwowej Fabryce Broni w Radomiu, gdzie do 1931r. w kooperacji z PFK wykonano 158.100 szt. W trakcie produkcji kbk uległ niewielkiej modernizacji. Broń w pierwszych seriach miała:
- oddzielne pierścienie nakładki,
- łoże i nakładkę nie impregnowane, jak również nie wzmacniane kołkami,
- rączki trzonków zamkowych zgięte w dół o 90°, ścięte od wewnątrz
i moletowane.
W późniejszych seriach wprowadzono:
- zamiast pierścienia nakładki
- przetoczenie górnej części komory zamkowej,
- wzmocnienie kołkami oraz nasycenie płynem impregnacyjnym łoża i nakładki,
- proste rączki trzonów zamkowych - w ostatnich seriach kbk.

Karabin wz. 1898a
Na przełomie lat 1931/1932 nastąpiła w wojsku ponownie zmiana założeń taktycznych polegająca na tendencji do wydłużenia ognia karabinowego na odległość 1200 - 1500 m. Można to było zrealizować tylko przez ponowne przezbrojenie jednostek piechoty w karabiny długie. Ponieważ produkcji karabinów w Polsce zaniechano w 1924r., do realizacji tego zamierzenia przystąpiono dopiero w 1936r. Opóźnienie było spowodowane koniecznością sezonowania drewna przeznaczonego na łoża karabinów, które wynosiło około 3 - 4 lat.
Nowo produkowany karabin otrzymał oznaczenie kb wz. 1898a; był to w zasadzie kb Mausera wz. 1898, w którym zastosowano zmodyfikowany celownik oraz niektóre ulepszenia identyczne jak w kbk wz. 1929.
Łącznie od 1936 do 1939r. Państwowa Fabryka Broni w Radomiu wykonała 44.500 kb wz. 1898a.

Adaptacja karabinów Mannlichera wz. 1895 i karabinów Werndla wz. 1873
Z dość znacznej liczby kb Mannlichera wz. 1895 będących w wyposażeniu WP część przerobiono na kbk. Broń ta, przeznaczona dla potrzeb kawalerii i Policji Państwowej, po skróceniu lufy uzyskała m.in. masę większą o ok. 0,1 kg od kbk produkcji austriackiej, podstawę muszki wykonaną oddzielnie oraz celownik karabinowy z nastawami od 300 do 2.600 kroków (oryginalny celownik kbk wz. 1895 prod. austriackiej posiadał nastawę 300 - 2.400).
Ponadto, z pozostałych po armii austro - węgierskiej 11mm kb jednostrzałowych Werndla wz. 1873 niewielką część adaptowano na kb sygnałowe, część zaś przerobiono przez obcięcie lufy na kbk przystosowane do strzelania amunicją z gazem łzawiącym, przeznaczoną do ćwiczeń w komorach gazowych. Na początku lat trzydziestych broń tę jednak stopniowo wycofano z użycia.

Modyfikacja karabinu Mosina wz. 1891
Karabinki wz. 91 /98/23 i 91 /98/25
W ramach ujednolicania broni i amunicji strzeleckiej w latach 1923 - 1927 część z posiadanych przez wojsko zasobów rosyjskich kb Mosina dostosowano do 7,92 mm amunicji Mausera.
Karabin konstrukcji S.I. Mosina posiadał lufę kal. 7,62 mm i był dostosowany do amunicji z kryzą wystającą. Zamek czterotaktowy składający się z 7 prostych części był ryglowany symetrycznie za pomocą rygli znajdujących się na czole tłoka zaporowego. Dodatkowy rygiel stanowiła rączka trzonka zamkowego. Zasilanie broni następowało z jednorzędowego magazynka pudełkowego wystającego z łoża. W magazynku znajdował się specjalny rozdzielacz - wyrzutnik, który utrzymywał luźno górny nabój i mocno trzymał nabój leżący; wskutek tego urządzenie donoszące działało bardzo sprawnie. Cały kb składał się z 42 części wykonywanych w normalnej produkcji z małą ilością braków.
Adaptacja broni dokonana w Polsce polegała m.in. na przerobieniu kb na kbk, tj. skróceniu lufy o ok. 20 cm. W broni dokonano ponadto następujących zmian:
1. Lufę nawiercono i ponownie przegwintowano, zaś przednią część lufy podtoczono dla pierścienia podstawy muszki na zewnątrz, zaś obtoczono do kształtu lufy kbk wz. 1898. W przypadku znacznego zużycia lufy wymieniano ją na nową produkcji polskiej, którą dostarczała Zbrojownia nr2.
2. W zamku przerobiono czółko zamka, wyciąg łusek, skrócono również tylną część iglicy.
3. Przy celowniku ramię wyprostowano, pałąk suwaka przygięto, schodki dopiłowano. Po tej operacji liczby na celowniku nie były brane pod uwagę, zaś , posługiwano się liczbami umieszczonymi na schodkach (najniższy celownik 300 m, najwyższy 1.200 m).
4. Zmieniono rozdzielacz naboi i wyrzutnik.
5. Pudełko magazynka przetłoczono do wymiarów naboi 7,92 mm.
6. Skrócono również łoże kb i nakładkę, a koryto łoża dostosowano do kształtu zewnętrznego lufy, w związku z czym śruba główna przednia i tylna zostały skrócone o ok. 4 mm. Przednią skuwkę łoża zastąpiono bączkiem przednim z nasadą bagnetu, koźlikiem i podstawą koźlika. Pozwalało to na zastosowanie do kbk bagnetu typu nożowego produkcji polskiej lub niemieckiej.
7. Ponadto, na łożu i kolbie dodano dodatkowe strzemiączka dla zamocowania pasa.
Część tych zmian była spowodowała koniecznością dostosowania elementów broni do odmiennego kształtu łuski naboju Mausera, który nie posiadał wystającej kryzy jak nabój rosyjski; również oryginalny celownik dostosowano do balistyki amunicji polskiej.
Karabinki z wprowadzonymi modyfikacjami otrzymały oznaczenie jakowz. 91/98/23. i wz. 91/98/25 (niektóre źródła podają jako 91/98/26). Karabinki wz. 91/98/23 i 91 /98/25 znalazły się w uzbrojeniu kawalerii, artylerii konnej, żandarmerii, a od 1929 r. były w uzbrojeniu straży granicznej. Ponadto broń ta znajdowała się na wyposażeniu Policji Państwowej.
Po wycofaniu broni z ww. oddziałów wojskowych przekazano ją niektórym Batalionom Obrony Narodowej.

Karabin Lebel wz. 1886
Karabin Lebela należy do grupy sześciu najważniejszych konstrukcji długiej broni powtarzalnej (Mauser, Mannlicher, Mosin, Lee-Enfield, Berthier), które dominowały w uzbrojeniu najbardziej znaczących armii świata w końcu XIX i pierwszej połowie XX wieku. Jest też konstrukcją łączącą (stojącą na pograniczu) dwie epoki w rozwoju nowoczesnych karabinów. Na karabinie tym kończy się epoka broni długiej z magazynkami rurowymi i jednocześnie zaczyna się rozwój broni z małokalibrowym nabojem z prochem bezdymnym. Karabin posiadał kaliber 8 mm, magazynek rurowy o pojemności 8 naboi pod lufą, zamek ślizgowo - obrotowy czterotaktowy umieszczony w skrzynkowej stalowej komorze zamkowej zawierającej podajnik nabojowy. Był pierwszym na świecie karabinem strzelającym pociskami ostrołukowymi.(7kB) Karabiny Lebela znalazły się w uzbrojeniu utworzonej w 1917 roku Armii Polskiej gen. Hallera. Polska walcząca w latach 1919-20 z nawałą bolszewicką zakupiła w tym czasie kilkaset tysięcy (ok. 0,5 mln) sztuk broni francuskiej w tym znaczne ilości karabinów Lebela. Mimo strat wojennych w 1922 roku w ewidencji uzbrojenia Wojska Polskiego znalazło się 260 tys. karabinów francuskich (Lebela i Berthiera). W 1938 roku WP posiadało 145 222 karabinów Lebela. Pewne ilości tych karabinów w 1939 roku znalazły się w uzbrojeniu żołnierzy Batalionów Obrony Narodowej.

Dane techniczne karabinów;

Typ broni: kb Mauser wz. 1898 kbk Mauserwz. 1898 kbk Mosin wz. 91/98/25 kbk Mannlicher wz. 1895 kb Lebel wz. 1886
Kaliber [mm];
  7,92
7,92
7,92
8
8mm
Długość bez bagnetu [mm];
  1250
1100
1000
1000
1307
Z bagnetem [mm];
1770
1550
1260
1350
-
Masa bez bagnetu [kg];
4,36
3,38
3,70
3,20
4,18
Prędkość pocisku [m/s];
880
845
845
580
710

Źródło: TBiU Karabin Mauser wz. 1898, R. Matuszewski, I. J. Wojciechowski
TBiU Karabin Manlicher wz. 1895, R. Matuszewski, I. J. Wojciechowski
"Polskie konstrukcje broni strzeleckiej" Z. Gwóźdź, P. Zarzyski