strona główna

Początkiem polskiego przemysłu w dziedzinie broni strzeleckiej było utworzenie warsztatów amunicyjnych oraz wojskowych warsztatów naprawczych broni i sprzętu wojskowego zwanych zbrojowniami. Jako pierwsze zostały uruchomione w 1919 r. warsztaty amunicyjne w forcie „Kościuszko" w Warszawie. W 1921 r. uruchomiono w forcie „Legionów" i „Dąbrowskiego" w Warszawie warsztaty do składania i elaboracji granatów ręcznych.
Podobnego typu warsztaty amunicyjne istniały także w Krakowie, Poznaniu i Toruniu. Poza elaboracją amunicji karabinowej zajmowały się one segregacją i czyszczeniem różnych rodzajów amunicji. Maksymalna miesięczna produkcja wszystkich warsztatów w 1927 r. wynosiła ok. 24,5 mln szt. amunicji karabinowej. 
W roku 1922 utworzono przy MSWojsk. Centralny Zarząd Wytwórni Wojskowych, który w 1927 r. przekształcono w koncern zbrojeniowy pod nazwą Państwowe Wytwórnie Uzbrojenia.
W styczniu 1923 r. rozpoczęto budowę 4 zakładów przemysłu wojennego: Fabryki Broni w Radomiu kosztem 19.780,2 tys. zł, Fabryki Amunicji w Skarżysku kosztem 18.341,4 tys. zł, Fabryki Prochów i Materiałów Kruszących w Zagożdżonie kosztem 1.697,8 tys. zł oraz Fabryki Sprawdzianów w Warszawie nakładem 27.623,7 tys. zł.
Pierwsza polska fabryka broni powstała jednak wcześniej. W styczniu 1919 r., w murach fabryki obrabiarek „Gerlach i Pulst" w Warszawie, Departament Uzbrojenia zorganizował warsztaty, w których remontowano karabiny ręczne i maszynowe oraz produkowano części zamienne. Po zainstalowaniu maszyn do produkcji karabinów typu Mauser, pochodzących z fabryki w Gdańsku, przystąpiono tam do ich produkcji. Pierwsze kb Mausera wz. 1898 opuściły fabrykę w połowie 1922 r., a w 1925 r. rozpoczęto wytwarzanie kbk wz. 1898. W 1927 r. odkupiono od „Gerlacha i Pulsta" budynki i oddano je PWU, które zakupiły nowe maszyny i urządzenia (m.in. do produkcji km) oraz rozpoczęły rozbudowę zakładów, które zmieniły nazwę na Państwową Fabrykę Karabinów. Od momentu powstania systematycznie wzrastała produkcja i asortyment wytwarzanej broni.
Drugim wielkim zakładem była Fabryka Broni w Radomiu, która wyprodukowała pierwsze kb w kwietniu 1927r. Swoją produkcję zapoczątkowała kbk wz. 1898. W 1930 r. rozpoczęto produkcję kbk wz. 1929 i kbks wz. 1929, w 1931 r. rewolwerów Naganta, w 1932 r. kbks wz. 1931, w 1936 r. pistoletów Vis wz. 1935, zaś w 1937 r. kb wz. 1898a. Maksymalna miesięczna produkcja wojenna FB była obliczona na 8400 kbk wz. 1929, 4200 kb wz. 1898a i 900 pistoletów Vis.
Fabryka Amunicji w Skarżysku rozpoczęła swoją produkcję także w 1927 r. Produkowano w niej wtedy m. in. 1 mln szt. amunicji mauserowskiej miesięcznie. W 1931 r. miesięczna produkcja wynosiła już 20-23 mln naboi karabinowych. W roku budżetowym 1938/1939, w dziedzinie amunicji małokalibrowej Skarżysko produkowało amunicję karabinową, pistoletową i rewolwerową oraz amunicję specjalną. Ponadto rozpoczęto produkcję 20 mm amunicji wraz z zapalnikami do polskich nkm. Produkowano tu również 26 i 35 mm amunicję sygnałową.
W 1919 roku utworzono Zakłady Amunicyjne „Pocisk" Sp. Akc. posiadające dwie wytwórnie - w Rembertowie i na Pradze w Warszawie. Już w 1920 roku niektóre działy „Pocisku" podjęły produkcję, jednak pełny rozruch nastąpił w roku 1923. Produkowano tam amunicję do kb Mannlichera, Mausera i Lebela.
W 1924 roku „Pocisk" wyprodukował 32,2 mln szt. amunicji karabinowej. W latach 1922-1925 amunicję karabinową francuską kal. 8 mm oraz niemiecką kal. 7,9 mm wytwarzała Wojskowa Wytwórnia Amunicji Karabinowej w Warszawie. Produkcję amunicji karabinowej podjęła również firma „Norblin, Bracia Buch i T. Werner" Sp. Akc. Wytwarzano w niej elementy amunicji mauserowskiej. W 1921 roku wyprodukowano w „Norblinie" m.in. 2 mln łusek i pocisków.
W połowie lat trzydziestych dokonano analizy możliwości produkcyjnych istniejących zakładów przemysłu zbrojeniowego. Wykazała ona, że pokrycie strat bieżącą produkcją wojenną mogło wynieść w karabinach 11 %, w rkm 18%, a w ckm 22%. Podobna sytuacja występowała w dziedzinie amunicji. W lipcu 1936 r. Sztab Główny WP opracował plan rozbudowy polskiego przemysłu wojennego w latach 1936-1942. Z przyczyn obronnych nowo budowane zakłady miały być rozmieszczone na obszarze Centralnego Okręgu Przemysłowego. W ramach tego planu przewidywano budowę 3 wytwórni prochów i materiałów wybuchowych w Gorajowicach, Pustkowie i Niedomicach, ponadto planowano rozbudowę istniejących zakładów „Boryszew", „Nitrat", „Pionki" i wytwórni w Bliżynie. 
Największą inwestycją w dziale broni strzeleckiej miała być budowa w Jawidzu fabryki broni maszynowej i amunicji. Zamierzano tam produkować miesięcznie 29 mln szt. amunicji karabinowej typu S i 1 mln szt. typu Z, a ponadto 645 rkm, 310 ckm, 183 kb Ur, 1895 luf do rkm, 1840 luf do ckm i 623 lufy do kb Ur. 
Mimo iż większości zakładów przemysłu wojennego nie zdołano ukończyć do wybuchu wojny, to w 1939 r. prezentowały one duży potencjał wytwórczy. Bieżącą produkcją wojenną można było pokryć przypuszczalne straty bezpowrotne (w czasie wojny) w karabinach w 55%, karabinach maszynowych w 45%, amunicji małokalibrowej w 66%, w prochach w 30%.