Taktyka broni pancernej
broń pancerna
strona główna


Koniec I wojny światowej i lata następujące bezpośrednio po niej były pionierskim czasem w pracach nad wykorzystania czołgów na polu walki. Generalnie przyjęto wtedy zasadę, że czołgi są środkiem wspierającym piechotę, uważanej za podstawowy środek walki. Czołgi ciężkie miały być wykorzystywane do przełamywania zorganizowanej obrony przeciwnika. Część teoretyków wojskowych dopuszczała nawet możliwość zastąpienia przez czołgi ciężkie artylerii i wykonanie przez nie ataku bez uprzedniego przygotowania artyleryjskiego. We Francji zakładano, że w trakcie natarcia jeden czołg ciężki ma przypadać na ok. 40 m szerokości frontu i powinny się one poruszać tuż za artyleryjską zaporą ogniową. Ich zadaniem było niszczenie wszelkich przeszkód znajdujących się na drodze przemieszczającej się za nimi piechoty. Czołgi lekkie (czyli FN-17) miały działać zawsze w szyku piechoty. Podstawową zasadą był przydział tych wozów do poszczególnych batalionów piechoty i wypełnianie tych samych co one zadań (zakazywano wydawania pododdziałom i oddziałom czołgów zadań samodzielnych).
Wzorowane na rozwiązaniach francuskich polskie zalecenia w 1919 roku stwierdzały, że "żadna jednostka czołgów lekkich nie powinna otrzymać polecenia, które by się różniło w czasie i przestrzeni od zadania, które otrzymała jednostka piechoty. Trzeba mówić: taki to oddział piechoty, wspomagany przez taki to oddział czołgów, ma za zadanie etc." Dopiero na szczeblu batalionu piechoty jego dowódca mógł swobodnie manewrować przydzielonymi mu wozami bojowymi. Jako zasadę przyjmowano, że pluton czołgów współdziała z batalionem piechoty, kompania czołgów z pułkiem piechoty, a batalion czołgów z dywizją piechoty. Poszczególne plutony przydzielano do batalionów piechoty. Oznacz to, że dywizja atakująca np. czterema batalionami w pierwszym rzucie, wprowadzała do walki jednocześnie cztery plutony czołgów. Przewidując silny opór przeciwnika, można było przydzielić po dwa plutony do batalionu piechoty. Jeden pluton brał udział w walce a drugi stanowił odwód niszczący punkty oporu ominięte przez pierwszy pluton oraz wykorzystywany do zastępowanie utraconych bądź niesprawnych pojazdów. Innym sposobem było używanie plutonów na przemian, jeden bierze udział w walce, po czym wycofuje się do odwodu w celu dokonania napraw i przeglądów czołgów, a jego miejsce zajmuje pluton będący w odwodzie. Taktyka ta powodowała, że dywizja piechoty wsparta nawet dwoma batalionami czołgów, jednocześnie, bezpośrednio w walce wykorzystywała niewielką ich liczbę. Pluton czołgów był najmniejszym i jedynym pododdziałem bojowym i nie można go było dzielić na mniejszy grupy, czy używać w walce pojedynczych czołgów. W trakcie działań bojowych dopuszczano oddalenie się wozów od piechoty na najwyżej 200 - 300 m, a jedynie w wyjątkowych wypadkach na ok. 500 - 600 m. Taki sposób wiązania czołgów z piechotą był dostosowany do stylu walk prowadzonych w Europie Zachodniej. Nieco inaczej przedstawiało się to w Polsce. Manewrowy charakter wojny polsko - bolszewickiej oraz duże przestrzenie sprawiały, że na równorzędne jednostki piechoty przypadały znacznie dłuższe odcinki styczności z przeciwnikiem niż na froncie zachodnim. Dlatego wymagało to od naszych dowódców większej elastyczności w działaniu (przydział większej liczby czołgów do batalionu piechoty lub współdziałanie plutonu czołgów jedynie z częścią tego batalionu).
W Polsce już na początku lat dwudziestych zdawano sobie sprawę z przejściowości konstrukcji czołgów Renault i konieczność szybkiego zastąpienia ich wozami nowocześniejszymi. W "Ogólnych zasadach użycia broni pancernej" z 1932 roku stwierdzano, że możliwe jest tworzenie związków (grup) pancerno - motorowych, a jednostkom pancernym mogą być przydzielane samodzielne zadania - nawet o charakterze operacyjnym. Wskazywano także na ich przydatność do niszczeniu celów znajdujących w głębi terytorium przeciwnika (węzły kolejowe, sztaby, itd.). Słabość gospodarcza kraju nie pozwoliła jednak na pełne urzeczywistnienie nowych zasad walki, czego świadomi byli zresztą nawet ich autorzy.
Przewidywano, w celu wykonania konkretnego zadania, tworzenie zgrupowań składających się z doraźnie zmotoryzowanych pododdziałów piechoty wspartych artyleria i bronią pancerną. Rozwiązanie to opierało się na doświadczeniach z wojny polski - bolszewickiej (rajd grupy pancerno - motorowej na Kowel) i była raczej wynikiem słabości technicznej wojska.
W 1930r. utworzono doświadczalną grupę pancerno - motorowa. Zdobyte doświadczenia zamierzano wykorzystać przy tworzeniu pełnowartościowych jednostek bojowych. Ze względów finansowych oraz słabości przemysłu motoryzacyjnego, przyszłe jednostki pancerno - motorowe miały ograniczyć się do zadań powstrzymania jednostek pancernych przeciwnika. Początkowo zamierzano sformować 3 brygady, ostatecznie zdecydowano się na 4. W chwili wybuch wojny udało się wystawić do walki zaledwie 2 brygady. Były to jednostki o sile ok. zmotoryzowanego pułku piechoty, z silną obroną ppanc. i dużą ilością broni maszynowej.

Zasady użycia wg REGULAMIN BRONI PANCERNEJ CZOŁGI LEKKIE - WALKA 1938r
Sposób użycia i działania czołgów szybkobieżnych 7TP i Vickers zależy od zadania, ilości czołgów, będących w dyspozycji oraz warunków terenowych i atmosferycznych. Walkę czołgów cechuje gwałtowność i krótkotrwałość starcia. Same czołgi nie mają zdolności długotrwałego utrzymania terenu, dlatego niezbędne jest wykorzystanie uzyskanego przez czołgi powodzenia przez piechotę lub kawalerie.
Działania czołgów mogą mieć charakter:
bezpośredniego wsparcia lub działania na korzyść piechoty (kawalerii)
w wyjątkowych przypadkach - działania samodzielnego
Czołgów należy używać przede wszystkim do natarcia w działaniach decydujących, gdy inne środki, będące w dyspozycji dowódcy, nie mogą zapewnić powodzenia, a warunki miejscowe pozwalają na osiągnięcie dużej skuteczności działania czołgów.
Gdy dowódca dysponuje odpowiednio dużą ilością czołgów, może podzielić je na grupy, przeznaczając część z nich do bezpośredniego wsparcia piechoty w natarciu na przedni skraj pozycji głównej przeciwnika (kompania czołgów na batalion piechoty), część zaś do ogólnego działania w głębi ugrupowania nieprzyjaciela (co najmniej jedna kompania na dywizje piechoty).
Do bezpośredniego wsparcia natarcia piechoty należy użyć przede wszystkim czołgów o silniejszy opancerzeniu, do działania ogólnego czołgi szybsze, choć lżej opancerzone.
Gdy dowódca dysponuje niewielką ilością czołgów lekkich 7TP, należy ich raczej użyć do działania wewnątrz ugrupowania obronnego przeciwnika już po włamaniu się w przedni skraj pozycji przy pomocy innych środków. Szybkość czołgów 7TP pozwala na rzucenie ich do natarcia we właściwym czasie, gdy wsparcie własnej piechoty przez artylerię, ciężką broń piechoty i lotnictwo napotyka na duże trudności. Czołgi lekkie, działając wewnątrz systemu obronnego nieprzyjaciela, są mniej narażone na zniszczenie przez broń przeciwpancerną, a tym samym mogą dać piechocie większe korzyści, paraliżując wszelkie przeciwdziałania przeciwnika.

Najmniejszą, niepodzielną, jednostką organizacyjną i taktyczną jest pluton. Działa w składzie kompanii lub, w wyjątkowych sytuacjach, samodzielnie. Szerokość frontu plutonu w natarciu wynosi ok 250 - 300m, odstępy pomiędzy czołgami ok 50 - 60m.
Kompania czołgów jest najmniejszą, mogącą działać samodzielnie, jednostką organizacyjną i taktyczną. W szyku rozwiniętym ma front o szerokości do ok 900m. Walcząc samodzielnie działa rozwinięta w dwie linie z frontem o szerokości do ok 600m.
Batalion jest samodzielną jednostką taktyczną. Może występować samodzielnie lub z związku z innymi batalionami czołgów. Batalion, w typowym ugrupowaniu bojowym, zajmuje front o szerokości do ok 2000m i głębokości ok 500 - 1000m, zależnie od ugrupowania poszczególnych kompanii. Obowiązkiem dowódcy batalionu jest przygotowanie propozycji użycia czołgów:
- na podstawie rozkazu dowódcy dysponującego czołgami uzgodnić z dowódcami współdziałającymi współpracę batalionu czołgów i ich oddziałów
- ułożyć szczegółowy plan działania czołgów
- wydać rozkazy bojowe podległym pododdziałom
- wydać zarządzenia materiałowe
W czasie walki dowódca batalionu porusza się w czołgu i dowodzi batalionem osobiście. Rozkazy wydaje przez radio, za pomoc sygnałów świetlnych oraz rozkazów przekazywanych za pomocą gońców na motocyklach, samochodach lub pojedynczych czołgach.
W miarę możliwości, wszystkie uderzenia batalion powinien przeprowadzać jednocześnie całością sił z pełnym wykorzystaniem siły ognia i manewru. Zasadniczo działania powinien prowadzić w głębi ugrupowania przeciwnika przeciwko jego siłom głównym i artylerii.
Jeśli warunki walki na to pozwalają, dowódca batalionu powinien wydzielić grupę wiążącą (w sile do 1 kompanii) i grupę uderzeniową z pozostałych kompanii. Zadaniem grupy wiążącej jest związanie ogniem i manewrem przedmiotu natarcia od czoła i ułatwienie tym samym wyjście grupy uderzeniowej na skrzydło i tyły przeciwnika.
W walce z czołgami nieprzyjaciela grupa wiążąca podejmuje walkę ogniową od czoła, umożliwiając grupie uderzeniowej wyjście na skrzydła przeciwnika. Grupa uderzeniowa powinna być na tyle silna, by uchwycić skrzydło przeciwnika i wyjść na jego tyły.

Natarcie
Podstawową zasadą, zapewniającą powodzenia w działaniach zaczepnych jest:
- wykonanie natarcia całością sił czołgów na jednym wybranym odcinku, pozwalającym na wykorzystanie technicznych możliwości czołgów, takich jak szybkość, siła ognia i zdolność pokonywania przeszkód
- zapewnienie natarciu czołgów warunków jak największego zaskoczenia nieprzyjaciela
- zapewnienie wsparcia czołgów przez artylerię i lotnictwo
- natychmiastowe wykorzystanie powodzian natarcia czołgów przez nacierającą piechotę.
W natarciu na umocnioną pozycje przeciwnika zadaniem grupy czołgów bezpośredniego wsparcia jest torowanie drogi piechocie, niszczenie zasieków oraz zwalczanie punktów ogniowych nieprzyjaciela na przednim skraju pozycji głównej. Piechota, wsparta ogniem artylerii i własnej, ciężkiej broni, zbliża się do pozycji nieprzyjaciela samodzielnie. Czołgi wsparcia wyruszają z pozycji wyjściowych z takim wyliczeniem, by przekroczyć linię własnej piechoty, gdy zbliży się ona do pozycji przeciwnika na odległość 300 - 500m. W zależności od ukształtowania terenu, czołgi mogą wyruszyć przed wspieraną piechotą. W tym przypadku wskazane jest ich ugrupowanie w dwie linie. Wówczas druga linia zapewnia osłonę ogniową pierwszej. Po opanowaniu przez piechotę przedniego skraju linii obronnej oraz po zniszczeniu najbliższych punktów oporu, czołgi grupy bezpośredniego wsparcia zbierają się za najbliższą zasłoną terenową dla uporządkowania się i przygotowania do dalszego planowego działania na korzyść własnej piechoty. W tym czasie w głębi obrony przeciwnika działać powinny czołgi grupy ogólnego działania.
Czołgi grupy ogólnego działania walczą ugrupowane w dwóch liniach, jedna za drugą dążąc do jak najszybszego przekroczenia przedniego skraju pozycji obronnej przeciwnika. Wchodzą do walki w chwili, gdy własna piechota walczy na przednim skraju pozycji głównej nieprzyjaciela. Kierunek uderzenia czołgów pierwszej linii powinien być tak wybrany, by nie musiały atakować czołowo baterii artylerii przeciwnika. Działają całością sił kolejno na poszczególne baterie artylerii starając się atakować z boku lub od tyłu. W tym czasie czołgi drugiej linii niszczą elementy tyłowe głównej pozycji obronnej nieprzyjaciela oraz odwody szykujące się do kontrataku. Czołgi obu linii powinny mieć wyznaczone miejsce zbiórki po wykonaniu zadania.

W obronie czołgi lekkie wchodzą w skład odwodów. Mogą być użyte do samodzielnego wykonania przeciwuderzenia na przeciwnika, który wdarł się w głąb własnego ugrupowania obronnego, na przedpolu pozycji obronnej lub w jej obrębie. Samodzielne uderzenie powinno wyjść na skrzydła i tyły przeciwnika. Przeciwuderzenie kompanii czołgów na przedpolu obrony, stosowane wyjątkowo, ma za zadanie zdezorganizować natarcie nieprzyjaciela w chwili jego wyruszenia. Ze względu na to, że cała organizacja nieprzyjaciela jest nastawiona na natarcie, uderzenie takie powinno być szybkie i krótkie, wsparte ogniem własnej artylerii. Nie powinno trwać dłużej ni ok 20 min.
Wykonują kontratak przeciwko: czołgom nieprzyjaciela, piechocie, czołgom wspierającym piechotę przeciwnika, zwalczając w pierwszej kolejności czołgi. Ponadto mogą być użyte do bezpośredniego wsparcia kontrataku własnej piechoty.
Na czołgi przeciwnika najkorzystniej jest wykonać kontratak dopiero wówczas, gdy ich atak został już częściowo zdezorganizowany ogniem własnej obrony przeciwpancernej.

Walka z bronią pancerną.
W walce z nieprzyjacielską bronią pancerną należy dążyć, o ile to możliwe, do działania z zasadzek unikając, zwłaszcza w przypadku przewagi nieprzyjaciela, walki w otwartym terenie. W przypadku własnej przewagi przyjęcie walki w otwartym terenie jest korzystne.
Podczas walki należy stosować szerokie ugrupowanie, dążyć do oskrzydlenia nieprzyjaciela i odcięcia, w razie dogodnych warunków terenowych, przynajmniej część jego sił od dróg odwrotu. W walce tej manewr powinien być ściśle dostosowany do warunków terenowych.
Uderzenie czołowe, jako najmniej skuteczne, powinno mieć miejsce tylko wtedy, gdy ma się zdecydowaną przewagę jakościową i ilościową i gdy brak czasu na wykonanie manewru.
W walce z samochodami pancernymi należy częścią sił związać przeciwnika walką czołowo, uderzając większością na skrzydła i tyły w celu odcięcia dróg odwrotu.
Walkę z pociągiem pancernym czołgi lekkie przeprowadzają z zasadzki prowadząc walkę ogniową.

Szyki bojowe plutonu: czołgów lekkich 7TP, Vickers, FN-17 oraz tankietek.

Przez rozwinięcie plutonów, ugrupowanych w trójkąt w przód lub trójkąt w tył, otrzymujemy ugrupowanie kompanii w dwóch liniach. Odległości między liniami do 300m.
Podstawowym szykiem bojowym w natarciu kompanii czołgów lekkich 7TP i Vickers jest trójkąt w tył – rozwiniętymi, tz dwa plutony w pierwszej linii, jeden w drugiej linii, każdy pluton w szyku rozwiniętym.


Innym z zadań stawianych broni pancernej było prowadzenia rozpoznania. Do tych zadań, oprócz samochodów pancernych, przeznaczone były tankietki. Miały one działać w ramach dywizji piechoty w sile jednej kompani. Brygady kawalerii otrzymały dywizjony pancerne składające się z szwadronu tankietek i szwadronu samochodów pancernych. Ich zadaniem było prowadzenie rozpoznania, ubezpieczenia, działań osłonowych. W bezpośredniej walce pododdział tankietek (samochodów pancernych) zajmował pozycje na skrzydle wspieranej spieszonej kawalerii lub piechoty. Wspierał atakujących ogniem, osłaniał przed ewentualnym kontratakiem przeciwnika, głównym jednak zadaniem było, wykorzystując rozpoznane luki w ugrupowaniu obronnym, wyjście na skrzydło i tyły broniącego się nieprzyjaciela. W tego typu akcji można było skutecznie wykorzystać zalety tankietek: dużą manewrowość i niewielkie wymiary umożliwiające skryte podejście. Z racji słabego opancerzenia i uzbrojenia bezpośredni atak na bronione pozycje nie miał większych szans powodzenia. Tankietki traktowane były raczej jako nowoczesne taczanki, rodzaj lekkiego opancerzonego transportera ckm. 


Szyk bojowy kompanii (szwadronu) tankietek.


Szyk bojowy plutonu samochodów pancernych. Samochód nr 1 dowódca plutonu, nr 2 zastępca dowódcy.


We wrześniu 1939r. do wsparcia piechoty przeznaczono 3 bataliony czołgów lekkich oraz, jako kompanie asystencje, 3 kompanie czołgów FN 17. Te ostatnie, jako przestarzały sprzęt nie miały większej wartości bojowej. W brygadach pancerno - motorowych znalazły się 2 kompanie czołgów lekkich. Po ponad tygodniu walk zmieniono taktykę użycia broni pancernej, zaczęto ją grupować w większe zgrupowania. Warszawskiej BPanc.-Mot. przydzielono zgrupowanie pancerne liczące ok. 80 czołgów lekkich i tankietek, podobnie było z 10 BKPanc. Mot. wzmocnioną batalionem czołgów R-35.


Źródło:
REGULAMIN BRONI PANCERNEJ CZOŁGI LEKKIE - WALKA 1938r
REGULAMIN BRONI PANCERNEJ MUSZTRA ZE SPRZĘTEM PANCERNYM I SAMOCHODOWYM 1938r.
OGÓLNA INSTRUKCJA WALKI cz I (Tymczasowa) 1931r
INSTRUKCJA UŻYCIA CZOŁGÓW 1920r