Czołg PZInż 130/140 (4TP)

broń pancerna
strona pierwsza

rysunek czołgu pływającego PZInż 130
nauka pływania czołgu PZInż 130
Czołg pływający PZInż 130

W końcu lat dwudziestych główni konstruktorzy lekkich czołgów koncernu Vickers, znani już na świecie inż. John Valentine Carden oraz kpt. Vivian Loyd, skonstruowali specjalną odmianę lekkiego (małego) czołgu rozpoznawczego - pojazd pływający nazwany Vickers - Carden - Loyd Amphibian Tank.
Informacje o nowych konstrukcjach angielskich dość szybko dotarły do polskiego Dowództwa Broni Pancernych. Mimo, że w tym czasie trwała już produkcja tankietek TK, a także opracowano ulepszony wariant TKS. W programie rozwoju sprzętu dla broni pancernej przewidziano budowę lekkiego (małego) czołgu rozpoznawczego, z uzbrojeniem umieszczonym w wieży obrotowej i silniejszym niż zwykły karabin maszynowy: w grę wchodził w km kalibru 13 mm lub nawet działko 20 mm. Przewidywano, że w niedalekiej przyszłości taki czołg mógłby zastąpić tankietki TK/TKS.
Z tego powodu już w 1932 rozpoczęto rozmowy z przedstawicielem Vickersa w Warszawie na temat urządzenia pokazu nowego sprzętu w Polsce. We wrześniu 1932 r. angielski koncern sprowadził do Polski trzy pojazdy, czołg pływający, 4t czołg rozpoznawczy oraz ciągnik artyleryjski na jego podwoziu. Demonstrowano je wybranym przedstawicielom kompetentnych instytucji i władz wojskowych. Pokaz pokonywania przeszkód wodnych przez czołg pływający odbył się 8 października 1932 r. w Modlinie na Wiśle w pobliżu przystani Wojskowego Yacht - Klubu. 25 października wszystkie trzy pojazdy demonstrowane były w Rembertowie, gdzie szczególne wrażenie wywołał czołg pływający (demonstrowano pokonywanie przeszkód ziemnych i wodnych).
Sztab Główny wyraził zgodę na zakup trzech wozów; do sfinalizowania tego zamówienia jednak nigdy nie doszło z powodu braku odpowiednich funduszy.
W tej sytuacji zdecydowano się na budowę podobnych czołgów własnej konstrukcji, bez kupowania wzorców zagranicznych. W Biurze Badań Technicznych Broni Pancernych ustalono szczegółowe wymagania taktyczno - techniczne, na podstawie których opracowanie projektu i konstrukcji czołgu pływającego oraz 4 - t czołgu rozpoznawczego zlecono w 1935 Państwowym Zakładom Inżynierii. Oba pojazdy miały się charakteryzować daleko idącą standaryzacją i wymiennością zespołów.
Głównym projektantem i konstruktorem czołgu PZlnż.130 (podobnie zresztą jak i 4 - tonowego rozpoznawczego PZlnż.140, znanego także pod oznaczeniem wojskowym 4TP) był szef działu czołgów Biura Studiów PZlnż., inż. Edward Habich.
W konstrukcji czołgu wykorzystano wiele elementów i zespołów zunifikowanych z czołgiem 4TP a między innymi silnik, układ napędowy, zawieszenie i mechanizm gąsienicowy (z kołami nośnymi i gąsienicami lżejszej konstrukcji dla zmniejszenia ciężaru ogólnego). Wieża pochodziła z drugiego wariantu czołgu TKW i miała mieścić tylko jeden karabin maszynowy, jednakże planowano jej modernizację z możliwością ustawienia działka automatycznego 20mm. Pływalność czołgu zapewniono przez odpowiedni stosunek ciężaru wozu do objętości kadłuba oraz jego hermetyczność i wodoszczelność. Dla zapewnienia większej stateczności podczas pływania, błotniki wykonane były w formie pływaków, wypełnionych wewnątrz masą korkową. Podczas pływania czołg poruszał się przy pomocy śruby napędowej umieszczone w specjalnej ruchomej osłonie hydrodynamicznej, połączonej z dźwigniami sterującymi sprzęgłami bocznymi spełniającej rolę steru. Napęd śruby wodnej przekazywany był od silnika przez skrzynię rozdzielczą niezależnie od momentu przekazywanego gąsienicom, dzięki czemu zapewniono jedno czesne poruszanie się gąsienic i śruby wodnej; ułatwiało to wjazd i wyjazd z wody, a także pokonywanie przeszkód wodnych o niewielkiej głębokości
Projekt czołgu i dokumentacja techniczna ukończone zostały jesienią 1936 r. Do budowy prototypu przystąpiono w początkach 1937 r. i ukończono go latem. Po zakończeniu krótkiego cyklu prób fabrycznych czołg przekazano przedstawicielom wojska 15 sierpnia 1937 r. Już 2 października był on demonstrowany wyższym oficerom różnych instytucji.
Ogólna ocena czołgu dokonana przez komisję wojskową była dodatnia; pojazd miał korzystny stosunek masy do mocy silnika, rozwijał stosunkowo dużą prędkość jazdy, łatwo poruszał się po bezdrożach i gruntach podmokłych. Ujawnione defekty i niedomagania techniczne niektórych zespołów traktowano jako normalne w zupełnie nowej konstrukcji.
Ostatnie próby czołgu PZlnż. - 130 miały miejsce między 12 a 20 maja 1939 r. W sumie przejechał on ponad 3500 km.
W tym czasie Sztab Główny zrezygnował definitywnie z tego typu wozu. Prototyp przekazano do Warsztatu Doświadczalnego w Ursusie; dalszy jego los nie został ustalony.
Dane taktyczno - techniczne pływającego czołgu rozpoznawczego PZInż.-130:
Ciężar -3,92t
Załoga -2 ludzi
Wymiary - długość 422 cm, szerokość 208 cm, wysokość 188 cm, prześwit 32 cm
Uzbrojenie - (planowane) 1 działko 20 mm lub 1 karabin maszynowy 7,92 kąty
ostrzału - w płaszczyźnie poziomej 360, w płaszczyźnie pionowej - 10. + 20, napęd wieży ręczny
Amunicja 200 naboi do działka 20 mm, 2500 naboi do km
Przyrządy celownicze i obserwacyjne - 1 celownik optyczny, lunetowy, 1 peryskop obserwacyjny, 1 otwór i 3 szczeliny obserwacyjne.
Pancerz nitowany z płyt walcowanych o grubości: kadłub - przód boki 8 mm, tył ó - 8 mm, dno i góra 4 mm, wieża - 8 mm.
Napęd - silnik gaźnikowy, 4 - suwowy, rzędowy, 6 - cylindrowy, PZlnź. - 425 średnica cylindra 82 mm, skok tłoka 92 mm, pojemność 3880 cm3 mocy 95KM przy 3600 obr/min, chłodzenie cieczą
Paliwo - benzyna, pojemność zbiorników paliwa ok. 210 I, zużycie ok. 58 - 66 1/100 km podczas jazdy po drodze
Układ napędowy - sprzęgło główne suche wielotarczowe, skrzynia przekładniowa mechaniczna, 4 biegi do przodu 1 do tyłu, skrzynia rozdzielcza, wał przegubowy napędowy, sprzęgła boczne z hamulcami taśmowymi, przekładnie boczne, trzyłopatkowa śruba wodna, ster - ruchoma osłona hydrodynamiczna.
Podwozie - zawieszenie zblokowane w wózkach o dwóch kołach nośnych zawieszonych na drążkach skrętnych; każdy wózek z poziomo umieszczonym hydraulicznym tłumikiem drgań; 8 pojedynczych kół nośnych z bandażami gumowymi, 4 koła podtrzymujące górną część gąsienicy; koła napinające z tyłu kadłuba, napędowe z przodu; gąsienice metalowe, jednosworzniowe, dwugrzebieniowe, w każdej taśmie 76ogniw; szerokość gąsienicy 260mm, podziałka ok. 100mm, długość oporowa gąsienicy 2100mm, rozstaw środków gąsienic 1800mm. Instalacja elektryczna - jednoprzewodowa 12 V, moc prądnicy 200W, bateria akumulatorów 90 Ah.
Osiągi - moc jednostkowa 24,2KM/r , prędkość maksymalna po drodze 60km/h, prędkość maksymalna pływania 7 - 8km/h, zasięg po drodze 360km, w terenie 220km, nacisk jednostkowy 0,35 kG/cm2.
Pokonywane przeszkody - wzniesienia 38, rowy szerokości 180cm.

Czołg rozpoznawczy PZlnż.-140 (4TP)
Równolegle z projektowaniem czołgu pływającego inż. Hablch opracowywał konstrukcję 4 - tonowego czołgu rozpoznawczego PZlnż. - 140. Projekt I dokumentację wozu ukończono 16 grudnia 1938 i niezwłocznie rozpoczęto budowę pierwszego prototypu.W podwoziu czołgu 4 TP zastosowano oryginalne rozwiązanie zawieszenia (identyczne jak w PZlnż.-130), w postaci drążków skrętnych i tulei (również skrętnych) połączonych z hydraulicznymi tłumikami drgań umieszczonymi poziomo. Jako jednostki napędowej użyto silnika gaźnikowego nowej konstrukcji, opracowanego całkowicie w PZlnż. Nowa jednostka napędowa, pierwotnie znana jako PZlnż.- 405.Niebawem przystąpiono do budowy pierwszej serii tych silników oraz pochodnych modelu PZlnż.-425. Jeden z nich użyto w czołgu pływającym, inny zamontowano w wozie PZlnż. – 140, niesymetrycznie względem osi podłużnej kadłuba, z prawej jego strony. Moment obrotowy silnika przekazywany był za pośrednictwem sprzęgła głównego i skrzyni przekładniowej, wałem napędowym do sprzęgieł bocznych oraz przekładni bocznych do kół napędowych umieszczonych w przodzie kadłuba. Wieża czołgu, wzorowano konstrukcyjnie na wieży Boforsa użytej dla czołgu 7TP, miała ona tylko nieco mniejsze wymiary. Przewidywano uzbrojenie w postaci 20 mm działka automatycznego sprzężonego z karabinem maszynowym lub nawet armaty 37 mm, bowiem już w toku budowy prototypu czołgu 4TP, Dowództwo Broni Pancernych, na polecenie ministra Spraw Wojskowych, rozważało możliwość wyposażenia czołgu w silniejsze uzbrojenie, w postaci 37 mm armaty czołowej wz. 37 (to jest takiej samej jaką posiadał czołg 7TP). Początkowo rozpatrzono propozycję ustawienia na czołgu 4TP wieży z czołgu 7 TP, jednakże to rozwiązanie było niemożliwe do zrealizowania z powodu zbyt dużej średnicy tej wieży. W myśl otrzymanych wskazówek inż. Habich opracował więc i przedstawił w lipcu 1937 r. nieco zmieniony projekt wariantu czołgu 4TP, o oznaczeniu fabrycznym PZlnż. - 180, ze zmodernizowaną wieżą: kształtem przypominała ona ścięty graniastosłup.
Projekt rozpatrywano w BBT Br. Panc. w początkach sierpnia 1937 r., jeszcze przed zakończeniem budowy prototypu 4TP. Losy projektu przesądził fakt, że armatę miał obsługiwać tylko jeden członek załogi - a mianowicie dowódca. Okazało się bowiem, że dowódca czołgu nie będzie w stanie należycie wykonywać wszelkich czynności (dowodzenie wozem, obserwowanie, celowanie i ładowanie). Budowa większej, 2 - osobowej wieży nie wchodziła w rachubę z uwagi na konieczność dokonania zbyt wielkich zmian w konstrukcji całego wozu. Nieco później rozpatrywano również możliwość uzbrojenia czołgu 4TP w miotacz ognia polskiej konstrukcji opracowany w BBT Sap., i ITU, lecz i ta propozycja nie była realizowana.
Ostatecznie wykonany prototyp PZlnż. - 140/4TP miał wieżę przystosowaną do zamontowania działka 20 mm wraz z karabinem maszynowym. Nie był on nigdy uzbrojony, gdyż posiadane wówczas działka Solothurn i Madsen z wielu względów nie nadawały się do tego celu, natomiast polską bronią tego rodzaju jeszcze nie dysponowano.
15sierpnia 1937 r. czołg PZlnż.-140, po wstępnych próbach fabrycznych przekazano wojsku.
Warto w tym miejscu przypomnieć, że w planie rozwoju broni pancernej na lata 1937 -1942, uchwalonym przez KSUS na posiedzeniu 8 - 9 stycznia 1937 r., przewidziano zastąpienie tankietek TK i TKS 4 - tonowym czołgiem rozpoznawczym. Program mówił o produkcji ok. 480 wozów tego typu dla wyposażenia 18 kompanii czołgów rozpoznawczych w dywizjach piechoty, a także w czterech tzw. Oddziałach Motorowych (szczebel brygady zmotoryzowanej). Ostatnie próby czołgu 4TP przed wybuchem wojny miały miejsce w maju 1939 r.; po ich ukończeniu na liczniku wozu widniało ponad 4300 km przebytych bez poważniejszych awarii. Losy wozu ważyły się długo; ostatecznie Sztab Główny uznał, że czas potrzebny na zorganizowanie produkcji seryjnej czołgu spowoduje tak znacznie "postarzenie się" konstrukcji, iż nie przedstawiałaby ona większej wartości bojowej. Czołg nie został przyjęty do uzbrojenia.
Podobny los spotkał prototyp gąsienicowego ciągnika PZlnż.-152 wywodzący się z tej samej "rodziny" lekkich pojazdów konstrukcji inż. Habicha. W tym przypadku decydującą rolę odegrała cena ciągnika w zestawieniu ze znacznie niższą ceną ciągnika C4P, który właśnie wszedł do produkcji seryjnej.

Dane taktyczno - techniczne czołgu rozpoznawczego PZlnż.-140/4TP:
Ciężar - 4,33 T
Załoga - 2 ludzi
Wymiary -długość 384 cm, szerokość208 cm, wysokość 175 cm, prześwit 32 cm
Uzbrojenie - 1 działko 20 mm sprzężone z 7,92 mm karabinem maszynowym; kąty ostrzału w płaszczyźnie poziomej 3600, w płaszczyźnie pionowej -100 +200 napęd wieży ręczny.
Amunicja - 200 naboi do działka 20 mm, 2500 naboi do km.
Przyrządy celownicze i obserwacyjne -1 celownik optyczny, lunetowy, 2 peryskopy obserwacyjne, 1 otwór i 2 szczeliny obserwacyjne.
Pancerz nitowany z płyt walcowanych o grubości: kadłub przód 8 - 17 mm, boki 13 mm, tył 10 -13mm, dno 4-8 mm, góra 5 mm; wieża - przód, boki i tył 13 mm, góra 5 - 6 mm.
Napęd silnik gaźnikowy, 4-suwowy, rzędowy, 6 - cylindrowy, PZlnż. - 425, średnica cylindra 82 mm, skok tłoka 92 mm, pojemność 3880 cm3, moc 95 KM przy 3600 obr/min, chłodzony cieczą.
Paliwo - benzyna, pojemność zbiorników paliwa ok. 300 I, zużycie 66 1/100 km
Układ napędowy - sprzęgło główne suche, wielotarczowe, skrzynia przekładniowa mechaniczna 4 biegi do przodu 1 do tyłu, przegubowy wał napędowy, sprzęgła boczne z hamulcami taśmowymi, przekładnie boczne.
Podwozie - zawieszenie zblokowane w wózkach po 2 koła nośne zawieszone na drążkach skrętnych; każdy wózek z hydraulicznym tłumikiem drgań umieszczonym poziomo; 8 kół nośnych z bandażami gumowymi, 4 koła pod trzymujące gąsienicę; koła napinające z tyłu, napędowe z przodu kadłuba; gąsienice metalowe, jednosworzniowe, dwugrzebieniowe; w każdej taśmie 87 ogniw, szerokość gąsienic 260 mm, podziałka 90 mm, długość oporowa gąsienicy 2100 mm, rozstaw środków gąsienic 1800 mm
Instalacja elektryczna - jednoprzewodowa 12 V, prądnica mocy 200 W, bateria akumulatorów 90 Ah
Łączność - wewnętrzna bezpośrednia, zewnętrzna - przewidziana radiostacja nadawczo - odbiorcza oraz chorągiewki sygnalizacyjne.
Osiągi moc jednostkowa 22 KM/T, prędkość maksymalna 55 km/h, zasięg po drodze 450 km, w terenie 240 km, nacisk jednostkowy 0,34 kG/cm2.
Pokonywane przeszkody - wzniesienia 380, rowy szerokości 160 - 170 cm, brody głębokości 70cm.


Źródło: Nowa Technika Wojskowa, J. Magnuski
Młody Technik "Nieznana broń drugiej Rzeczpospolitej" P. Zarzycki