Taktyka artylerii
artyleria
strona główna


 Artyleria organiczna dywizji piechoty dzieliła się na grupy bezpośredniego wsparcia i ogólnego działania. Artyleria bezpośredniego wsparcia występowała w dywizji w składzie 1-2 dywizjonów artylerii lekkiej, a w brygadzie kawalerii 1-2 baterii. Przeznaczona była do wsparcia walki obronnej pułków 1 rzutu, kierując się zasadą, że przynajmniej jedna bateria winna przypaść na jeden batalion lub jeden pułk kawalerii walczący o pozycję główną. Artyleria ogólnego działania składała się z 2-3 dywizjonów, w tym jednego dywizjonu artylerii ciężkiej. Miała za zadanie niszczyć artylerię przeciwnika oraz drugi rzut atakujących oddziałów stosując ognie zaporowe. Mogła też być użyta do wzmocnienia artylerii bezpośredniego wsparcia. Przewidywano także jej użycie do niszczenia czołgów (ogniem pośrednim) we wszystkich okresach walki, jeżeli nie zwalcza artylerii nieprzyjacielskiej.
 Odległość stanowisk ogniowych artylerii była uzależniona od należytego wykorzystania właściwości dział. Dlatego artyleria bezpośredniego wsparcia była ugrupowana w odległości 3-4 km, a ogólnego działania 4-5 km od przedniego skraju obrony.
 Artyleria w ataku miała wspierać natarcie piechoty poprzez stosowanie ogni osłaniających i oczyszczających w postaci ześrodkowań ogniowych skierowanych na środki ogniowe i odcinki obrony przeciwnika. Przewidywane było też prowadzenie ogni zaporowych celem utrzymania zdobytego terenu i odpierania kontrataków przeciwnika. Ześrodkowania ogniowe stosowano na punkty oporu i zgrupowania oddziałów, a na wykryte stanowiska artylerii nieprzyjaciela stosowano ognie obezwładniające.
W 1938r. w dywizjach piechoty utworzono stanowisko dowódcy artylerii dywizyjnej. Spowodowało to pewne zmiany w użyciu artylerii, nadal była podzielona na grupy bezpośredniego wsparcia i ogólnego działania. Artyleria bezpośredniego wsparcia składała się z armat 75mm i haubic 100mm. Była ona ściśle związana z pułkami piechoty (kawalerii), których natarcie wspierała. Jednak w przeciwieństwie do artylerii organicznej pułku piechoty była ona dowodzona centralnie przez dowódcę artylerii dywizyjnej. Artyleria bezpośredniego wsparcia mogła też być użyta w natarciu w sposób zdecentralizowany, wówczas była podporządkowana bezpośrednio rozkazom dowódców piechoty. Taki przydział artylerii stosowano w tym wypadku, kiedy w wyniku ognia własnej artylerii dokonano obezwładnienia artylerii przeciwnika, a jego system obrony został zdezorganizowany i zmuszono go do wycofania się, a także w warunkach pościgu za nieprzyjacielem. Artyleria ogólnego działania dywizji składała się przeważnie z haubic 155 mm i armat 105 mm oraz części dywizjonów lekkich, która pozostawała w dyspozycji dowódcy dywizji. Jej celem było zwalczanie artylerii przeciwnika. Mogła ona też być użyta do uzupełnienia ognia artylerii bezpośredniego wsparcia tak w czasie przygotowania, jak i prowadzenia natarcia. Zabezpieczała ona również wejście do walki drugiego rzutu dywizji. W przydziale artylerii stosowano też zasadę, że im węższy był pas działania walczącej jednostki, tym więcej artylerii można było dać do ogólnego działania i odwrotnie, czym szerszy był pas tego działania, tym więcej artylerii przydzielano do bezpośredniego wsparcia.
Decyzja o sposobie użycia artylerii w natarciu należała do dowódcy dywizji lub nacierającego zgrupowania. Działała ona zgodnie z zamiarem walki i koniecznością wykonania ogni na okopy, działa, broń maszynową, niekiedy wykonanie przejść w drucie kolczastym i polach minowych. Jednak liczono się z tym, że przygotowanie ogniowe artylerii często zmniejsza możliwość zaskoczenia, dlatego stosowanie artyleryjskiego przygotowania natarcia miało się ograniczyć do niespodziewanego, krótkiego i gwałtownego obezwładnienia przeciwnika, dokonanie przerw w zaporach przed przednim skrajem i stworzenie tym samym dla piechoty warunków do natarcia.
W związku z zagrożeniem lotniczym i pancernym podczas przemarszu zalecano:
- grupować artylerię w głąb, a jeżeli możliwe i wszerz bateriami, wyjątkowo plutonami, co nie tylko należy stosować w marszu dziennym, ale i nocnym. 
- w ugrupowaniu marszowym dac o ciągu konnym rozmieszczać blisko czoła sił głównych dywizji (wyjątkowo wysuwając dac do straży przedniej).
stosować szybkie rozwinięcie artylerii w boju spotkaniowym.
 W ostatnich dwóch latach przed wybuchem wojny w szkoleniu wojska szczególny nacisk położono na wyrabianie ducha odporności na zaskoczenie w związku z możliwością użycia w przewidywanej wojnie na szeroką skalę lotnictwa i broni pancernej. Propagowano wśród dowódców i żołnierzy wolę zwycięstwa, starając się wpoić przekonanie, że na polu walki decyduje nie tylko nowoczesny sprzęt, ale dobre i pewne dowodzenie, doskonałe wyszkolenie oddziałów, wzajemne zaufanie i niezłomna wola zwycięstwa, która powinna cechować zarówno kanonierów jak i dowódców różnych szczebli. Dlatego uważano, że w szkoleniu oprócz kształtowania wiedzy fachowej należy sięgać do życia psychicznego, instynktów i woli. Wiele też uwagi poświęcono sprawie podnoszenia karności w wojsku.
 Do walki z bronią pancerną, oprócz typowych dział, jakimi były armaty ppanc. kal. 37mm wz. 36, przewidywano także wykorzystanie armat kal. 75mm. Na początku lat trzydziestych w Szkole Strzelania Artylerii przeprowadzono liczne strzelania z armaty 75mm do czołgów pojedynczym działem oraz artylerią dywizyjną. Doświadczenia były prowadzone na poligonie toruńskim. Z tych doświadczeń wysunięto wnioski, że broń pancerna może być skutecznie zwalczana ogniem na wprost, który najskuteczniejszy jest z odległości poniżej 1000m (z 1500m na 6 pocisków 1 w celu, przy 1000m - na 3 pociski w 1 celu), największą liczbę trafień uzyskano z odległości od 400 do 500m, prawie wszystkie trafne. Wcześniejsze instrukcje i regulaminy dopuszczały otwieranie ognia na wprost do czołgów już z odległości 1500m. Jednak dotyczyło to czołgów wolnobieżnych a nie, wprowadzanych do uzbrojenia pod koniec lat dwudziestych, czołgów szybkobieżnych.
 Artyleria ppanc. zajmowała stanowiska ogniowe z chwilą, kiedy broń pancerna znajdowała się w odległości skutecznego strzału, czyli zbliża się na odległość ok. 1000m.
 Przydział granatów przeciwpancernych wz. 1910 kal. 75mm do poszczególnych rodzajów artylerii przedstawiał się następująco:
Armaty wz. 97 w pal: 12,5% ogółu pocisków
Armaty wz. 02/26 w dak: 18,5% ogółu pocisków
Armaty wz. 02/26 w plut. art. pieszej: 25% ogółu pocisków.
Broń pancerną można było zwalczać także granatami półpancernymi A. L. R./2. lub granatami stalowymi z zapalnikiem ze zwłoką.

Zasady użycia artylerii
[źródło: "Ogólna instrukcja walki część I ( tymczasowa)"]

Pościg
Działa i baterie, wysunięte w czasie natarcia najbardziej do przodu, pozostają na stanowiskach dopóty, dopóki obserwacja i donośność pozwala na skuteczny pościg ogniowy odchodzącego nieprzyjaciela. Pozostałą część artylerii należy natychmiast ruszyć naprzód wraz z oddziałami pościgowymi; wymaga to decentralizacji artylerii. W pościgu zwiady artylerii posuwają się z czołowymi rzutami piechoty, a przydzielone jednostki artylerii (działa, plutony, baterie) maszerują również możliwie blisko, aby móc jak najszybciej zwalczyć opór nieprzyjaciela; niekiedy będzie stosowany ogień bezpośredni, wykonywany zwłaszcza przez artylerię piechoty.
Artylerię dalekonośną należy jak najdłużej wykorzystać do pościgu ogniowego. W niektórych warunkach przydział artylerii ciężkiej a nawet dalekonośnej do oddziałów pościgowych bywa pożądany.

Natarcie
Zadaniem artylerii w natarciu jest torowanie drogi własnej piechocie oraz przygotowanie ogniowe natarcia, którego celem jest przeprowadzenia niezbędnych zniszczeń oraz obezwładnienia piechoty i artylerii nieprzyjacielskiej.
a) Bezpośrednie wsparcie piechoty.
Artylerię bezpośredniego wsparcia przydziela się według norm następujących:
wyposażenie normalne:
1 bateria na batalion piechoty w pierwszym rzucie
wyposażenie silne:
1 dywizjon lub więcej na batalion piechoty w pierwszym rzucie.
b) Zwalczanie artylerii przeciwnika.
Celem skutecznego zwalczania artylerii nieprzyjaciela należy najpierw ześrodkować na niej krótkotrwały silny ogień, po czym wystarczy przeznaczyć do wykonywania ogni nękających jedną własną baterię na 2 - 3 baterie nieprzyjaciela.
c) Zniszczenia.
Najważniejsze jest zniszczenie drutów kolczastych, zwłaszcza jeżeli natarcie nie ma wsparcia czołgów. Brak amunicji artyleryjskiej może zmusić do wykonania natarcia bez zniszczeń w drutach kolczastych nieprzyjaciela. W takim przypadku należy ułatwić piechocie niszczenie i przekroczenie drutów kolczastych przez skoncentrowanie ognia na środkach ogniowych przeciwnika. W miarę możliwości należy wykonywać ogień ze stanowisk umożliwiających ostrzelanie linii obronnych przeciwnika równolegle lub ukośnie. Rozrzut dział jest większy na odległość niż na kierunek (np. armat wz 97 kal.75mm ok 10/1), umożliwia to bezpieczne ostrzelanie celów znajdujących się bliżej własnej, nacierającej piechoty.
Całość obliczeń amunicji artyleryjskiej, potrzebnej do natarcia, przeprowadza dowódca artylerii dywizyjnej na podstawie przypuszczalnego przebiegu natarcia.

Ugrupowanie do natarcia
Artyleria zajmuje z góry rozpoznane i przygotowane stanowiska. Baterie, które już działały, powinny zmienić stanowiska. Ugrupowanie artylerii wszerz i w głąb zależy przede wszystkim od terenu i warunków obserwacji. Przygotowanie obserwacji i kierowania ogniem oraz ochrona przed obserwacją powietrzną i naziemną nieprzyjaciela nie powinny być zbyt pośpieszne; musi być dany na to konieczny czas.
Jednostki artylerii bezpośredniego wsparcia powinny zająć swe stanowiska o ile możności w pasie działania jednostek piechoty i za nimi. Całość artylerii musi być ugrupowana możliwie blisko czołowych oddziałów piechoty, aby jej zapewnić jak najdłużej wsparcie ogniowe bez konieczności zmiany stanowisk.

Przygotowanie ogniowe.
O przygotowaniu natarcia przy pomocy ognia artylerii decyduje dowódca całości, zależnie od myśli przewodniej i od konieczności wykonania zniszczeń. Należy zawsze mieć na uwadze, że przygotowanie artyleryjskie zmniejsza zaskoczenie. W razie długiego przygotowania nieprzyjaciel zawsze ma czas skupić potrzebne siły do przeciwdziałania. Zazwyczaj przygotowanie artylerii musi się ograniczyć do obezwładnienia przeciwnika i do wykonania wyrw w drutach kolczastych.
Ogień zaporowy ruchomy wymaga dużego zużyta amunicji, można go więc stosować tylko wyjątkowo, szczególnie, gdy chodzi o poderwanie piechoty z podstawy wyjściowej lub w razie zatrzymania się w czasie natarcia i tylko przez krótki czas. Podczas natarcia należy zwalczać tylko tę artylerię nieprzyjaciela, która specjalnie daje się we znaki własnej piechocie. Najbardziej wytężonej pracy wymaga przygotowanie szturmu piechoty. Bardzo skuteczny i pozwalający na bliskie podejście piechoty bez narażenia jej na straty od ognia własnej artylerii (mniejszy pas bezpieczeństwa) jest ogień boczny. Zadaniem artylerii w natarciu jest niezwłoczne przygotowanie ogni obronnych w miarę opanowywania kolejnych przedmiotów natarcia przez piechotę.
Szczegóły współdziałania artylerii z piechotą muszą być ustalone na podstawie uprzedniego porozumienia się dowódców artylerii z dowódcami wspieranej piechoty. Dowódcy piechoty podają swe żądania, wskazują cele, określają ich ważność, chwilę rozpoczęcia i czas trwania ognia. Dowódcy artylerii na tej podstawie układają plan ogni, biorąc pod uwagę ilość posiadanej amunicji. Wyniki wzajemnego porozumienia podaje się w postaci rozkazów piechocie i artylerii. Dla ułatwienia współpracy dowódców artylerii z dowódcami piechoty, ich miejsca postoju muszą się znajdować w sąsiedztwie, Za łączność artylerii z piechotą odpowiada artyleria.

Dowodzenie artyleria
W natarciu na nieprzyjaciela, przygotowanego do obrony, zasadniczo obowiązuje centralizacja dowodzenia artylerią.
Jednostki artylerii, przeznaczone do bezpośredniego wsparcia piechoty, podlegają dowódcy artylerii całości (dowódcy artylerii dywizyjnej), który, wykorzystując charakterystyczne cechy dział poszczególnych kalibrów, może osiągnąć odpowiednio szybkie i gwałtowne ześrodkowanie ognia artylerii tam, gdzie zajdzie potrzeba.
Artyleria towarzysząca; wydzielone pojedyncze działony lub plutony, rzadziej baterie, przeznaczone do walki w szykach piechoty na tych samych zasadach co pułkowe plutony artylerii piechoty.
Dla uniknięcia wszelkich nieporozumień należy pamiętać, że wsparcie piechoty jest dla artylerii bezpośredniego wsparcia zadaniem zasadniczym. W razie ześrodkowań, nakazanych przez dowódcę artylerii całości, dowódca artylerii wspierającej powinien zawiadomić dowódcę piechoty, przez jaki przeciąg czasu nie może go bezpośrednio wspierać. Powinno być zasadą ogólną, że nie wolno opuścić własnej piechoty w wypadku niebezpieczeństwa W warunkach, uniemożliwiających współdziałanie artylerii poszczególnych natarć, konieczna jest decentralizacja dowodzenia i całkowite podporządkowanie artylerii dowódcom natarć. W każdym razie cała artyleria, czynna w danym natarciu, musi bezwzględnie podlegać jednemu dowódcy i działać jednolicie.
Poza artylerią bezpośredniego wsparcia należy zawsze dążyć do tworzenia grup ogólnego działania, które podlegają bezpośrednio dowódcy artylerii całości. Tworzenie grup ogólnego działania jest regułą, zwłaszcza, gdy mamy artylerię ciężką lub zmuszeni jesteśmy do zwalczania artylerii przeciwnika. Przesunięciem i zmianą stanowisk, tak artylerii ogólnego działania, jak i bezpośredniego wsparcia, kieruje dowódca całości artylerii, W terenie nieprzejrzystym, podczas mgły, deszczu oraz dla osłony czołgów pożądany bywa przydział poszczególnych baterii, plutonów lub nawet działonów do piechoty jako artylerii towarzyszącej. Artyleria towarzysząca podlega pod każdym względem dowódcy piechoty, na równi z artylerią piechoty.
Dowódca całości i dowódcy artylerii poszczególnych natarć, są obowiązani poczynić odpowiednie przygotowania, aby w chwili pierwszego powodzenia ataku, część artylerii, w przewidywaniu nowych zadań, można było ruszyć naprzód, a decentralizacja dowodzenia artylerią w razie przejścia do pościgu odbyła się bez przeszkód i zwłoki.

Obrona
Artyleria przeprowadza przede wszystkim rozpoznanie celem wyboru punktów obserwacyjnych i stanowisk bateryj oraz zbadania warunków wykonania ognia.
Konieczne jest dokładne zapoznanie się dowódców artylerii z układem pozycji obronnej.
Określenie celów następuje w ścisłym porozumieniu z dowódcami piechoty.
Większość artylerii tworzy grupy bezpośredniego wsparcia. Każda jednostka artylerii bezpośredniego wsparcia działa w granicach odcinka wspieranej jednostki piechoty (pas działania normalny). Dowódca całości artylerii reguluje działanie artylerii danego odcinka na rzecz sąsiadów (pas działania przypuszczalny),
Pozostała część artylerii stanowi grupę ogólnego działania z zadaniem wzmocnienia i przedłużenia działania artyleria bezpośredniego wsparcia tudzież zwalczania wykrytej artylerii nieprzyjaciela i innych dalekich celów.
Dowodzenie artylerią musi być zorganizowane na zasadzie centralizacji.
Artyleria grupuje się w głąb tak, aby wszystkie baterie mogły wykonać ogień przed pozycją główną, część - przed liną czat a część do pozycji głównej - na wypadek włamania nieprzyjaciela. Czasami położenie będzie wymagało zasilenia artylerii piechoty pojedynczymi działami, głównie do zwalczania czołgów.
Niezależnie od tego cała artyleria przygotowuje ogień na możliwych kierunkach działania czołgów. W razie potrzeby przewiduje się wyjeżdżanie dział, plutonów lub nawet bateryj na stanowiska otwarte, celem zwalczania czołgów ogniem bezpośrednim. Umocnienia sprowadzają się do urządzenia punktów obserwacyjnych i stanowisk bateryj oraz budowy stanowisk dowódców.
Każda bateria powinna mieć przygotowane stanowiska zapasowe; duże znaczenie mają urządzenia pozorne.
Stanowiska artylerii muszą być przygotowane do samodzielnej obrony z bliska na wypadek bezpośredniego zagrożenia.
Dla łączności z piechotą artyleria wysyła oddziały łącznikowe i wysuwa obserwatorów, do czołowych rzutów walczących, na ważne punkty w terenie.
Gdy nieprzyjaciel podchodzi do pozycji, artyleria stara się go zaskoczyć w kolumnie, wykonywając ognie wzbraniające; następnie zwalcza nieprzyjaciela w czasie zajmowania podstawy wyjściowej natarcia za pomocą ogni zapobiegawczych. Natężenie tych ogni zależy od ilości posiadanej amunicji.
Podczas natarcia artyleria kieruje swój ogień przede wszystkim na siły żywe i środki ogniowe nieprzyjaciela; wykryte baterie obezwładnia. Swój ogień skupia zwłaszcza w tych miejscach, gdzie piechota nie daje dostateczne pewnej obrony.
Artyleria wraz z piechotą tworzy główną zaporę ogniową; na pewnych odcinkach w postaci ognia zaporowego. W razie wdarcia się nieprzyjaciela do jakiejkolwiek części pozycji obronnej ogień artylerii niszczy go lub utrudnia mu rozwinięcie powodzenia.
Artyleria przygotowuje przeciwnatarcia i towarzyszy im swym ogniem; przy przejściu do działań zaczepnych wspiera piechotę.
Zadania te wymagają od dowódców artylerii nieustannego czuwania nad przebiegiem walki i kontroli nad zużyciem amunicji, trafnego przewidywania zdarzeń i wydawania w porę rozkazów, zabezpieczających piechocie największe poparcie.
Zużycie amunicji ma podstawowe znaczenie i dlatego dowódca całości obrony, przy udziale dowódcy artylerii, musi z góry określić dokładnie przydział amunicji do poszczególnych zadań ogniowych, pamiętając, że najważniejszym zadaniem artylerii jest zwalczanie piechoty nieprzyjacielskiej czołgów na bliskim przedpolu pozycji głównej.
Artyleria spełni swój obowiązek w boju obronnym, jeśli wytrwa do ostatniej chwili, nie cofając się w razie konieczności przed całkowitym poświęceniem.

Prowadzenie ognia:

Centrale strzelnicze i obserwacyjne
Zadaniem central strzelniczych baterii jest odciążenie dowódcy baterii od obliczeń związanych z przygotowaniem i wykonywaniem ogni. Pracuje pod ogólnym nadzorem oficera ogniowego baterii. Obsługa centrali strzelniczych składa się z dowódcy centrali oraz dwóch rachmistrzów. Obsługa i sprzęt przewożona jest na wozie zwiadowczym. Centrala zajmuje stanowisko razem z telefonistami lub w takim miejscu, by oficer ogniowy baterii mógł kontaktować się z nią bezpośrednio.
Do zadań centrali należy:
sporządzenie planu strzelań baterii
określenie poprawek topograficznych na nierównomierność rozmieszczenia dział w terenie
prowadzenie książki stanowisk ogniowych
prowadzenie dziennika komunikatów meteorologicznych
prowadzenie dziennika celów
określenie poprawek celów
określenie poprawek ogniowych
sporządzenie wykresów poprawek ogniowych
wykonywanie obliczeń ogniowych
przeliczanie danych wstrzelanych celów o nieznanym położeniu topograficznym na ich współrzędne współpraca z centralą strzelniczą dywizjonu

Zadaniem central strzelniczych dywizjonu jest ułatwienie dowódcy dywizjonu kierowaniem dywizjonu przez obliczanie potrzebnych danych i centralizowanie wyników strzelań baterii lub sąsiednich jednostek. Pomaga centralom strzelniczym baterii w obliczeniach. Składa się z dowódcy i dwóch rachmistrzów. Obsługa i sprzęt przewożona jest na wozie zwiadowczym.
Do zadań centrali należy:
sporządzenie planu strzelań dywizjonu
prowadzenie dziennika komunikatów meteorologicznych i przekazywanie ich centralom strzelniczym baterii
prowadzenie dziennika celów
określenie poprawek celów
określenie poprawek ogniowych
sporządzenie wykresów poprawek ogniowych
wykonywanie obliczeń ogniowych
przeliczanie danych wstrzelanych celów o nieznanym położeniu topograficznym na ich współrzędne

Zadaniem central obserwacyjnych dywizjonu jest określenie położenia poszczególnych celów na podstawie danych otrzymanych z punktów obserwacyjnych dywizjonu i baterii oraz dostarczanie danych dowódcy dywizjonu do wskazywania celów. Obsługa centrali składa się z dowódcy i dwóch rachmistrzów. Obsługa i sprzęt przewożona jest na wozie zwiadowczym.
Do zadań centrali należy:
sporządzenie planu obserwacyjnego
określenie topograficznego położenia celów na podstawie pomiarów i wyników dozorowania z poszczególnych punktów obserwacyjnych, zdjęć lotniczych itp.
prowadzenie dziennika celów i sporządzenie ich wykazów
określenie danych do wskazywania celów
Ponadto centrala obserwacyjna wykonuje prace kreślarskie i obliczeniowe związane z zakładaniem sieci obserwacyjnej.
Centrala pracuje pod ogólnym nadzorem oficera obserwacyjnego dywizjonu.

tabela szybkostrzelności i zużycia amunicji:
czas strzelania

2'

5'

15'

1h

3h

24h

armata kal.75mm wz 97

12
24

8
40

4
60

2
120

2
360

1000

armata kal. 75mm wz 02/26

10
20

8
40

4
60

2
120

2
360

1000

haubica 100mm wz. 14/19

8
16

4
20

3
45

1,5
90

1,5
270

800

armata kal 105mm wz. 13

8
16

4
20

3
45

1
60

1
180

550

armata kal. 105mm wz. 29

6
12

4
20

3
45

1
60

1
180

500

armata kal. 120mm wz. 78/09/31

4
8

3
15

2
2
30

1
60

1
180

400

haubica kal. 155mm wz. 17

3
6

2
10

1
15

3/4
45

3/4
135

300

w liczniku szybkostrzelność, w mianowniku zużycie amunicji
armata kal. 75mm, strzelając amunicją o zmniejszonym ładunku miotającym, mogła strzelać z dwukrotnie większą szybkostrzelnością.

Strzelanie rozpryskowe: wybuch granatu (rozprysk) następuje tuż nad ziemią/celem. Zapalnik rozpryskowy (czasowy), odetkanie – ustawienie zwłoki czasowej.
Strzelanie odbitkowe: wybuch granatu następuje po wcześniejszym zrykoszetowaniu granatu po uderzeniu o ziemie.
Strzelanie uderzeniowe: wybuch granatu następuje po uderzeniu w ziemi/cel.

Zwalczanie celów żywych
Przy zwalczaniu celów żywych dąży się zasadniczo do obezwładniania ich, w niektórych wypadkach (cele żywe odkryte) do zniszczenia. Strzelanie wykonuje się sprzętem szybkostrzelnym i zawsze całą baterią. Wymaga ono wprawy, szybkiej decyzji oraz zastosowania szybkich i giętkich sposobów prowadzenia ognia. Należy zawsze dążyć do rozpoczęcia ognia skutecznego szybko, uwzględniając możność osiągnięcia zarówno skutków moralnych, jak i materialnych. Im dokładniej wykonano przygotowanie strzelań, tym szybciej można rozpocząć ogień skuteczny. Zasadniczo należy strzelać seriami nawałowymi i ponowić serie, które obserwowano jako najbardziej skuteczne; w razie potrzeby ścigać ogniem nieprzyjaciela zmieniającego miejsce.

Cele będące w ruchu (kolumny maszerujące piechoty, kawalerii, artylerii, tabory).
Tego rodzaju cele są tylko chwilowe (przemijające), które się przeważnie rozrzedzają zaraz po rozpoczęciu ognia; należy więc dążyć do rozpoczęcia ognia skutecznego jak najszybciej, ograniczając się do wstrzeliwania skróconego. Wstrzeliwanie powinna cechować szybkość z poświęceniem wszelkiej drobiazgowej dokładności. Obserwować zasadniczo tylko kierunek 1-go i 4-go działa. Wykonywać skoki kierunku i donośności o dużej wartości, aby jak najszybciej obramować cel. Ogień skuteczny rozpoczyna się przeważnie od granicy obramowania, ku której cel się zbliża, aby utworzyć przed nim zaporę ogniową. Następnie przerzuca się ogień stosownie do wyników obserwacji i zachowania się celu. Kierunek ruchu posuwającego się celu może być równoległy, prostopadły lub skośny w stosunku do kierunku strzału. Jeśli cel posuwa się równolegle do kierunku strzału, strzelanie nie nastręcza szczególnych trudności, gdyż wtedy po uzyskaniu strzałów w kierunku wystarcza wykonywać skoki donośności. Jeśli zaś cel posuwa się skośnie lub prostopadle do kierunku strzału, strzelanie jest trudniejsze, gdyż zachodzi wtedy potrzeba wykonywania jednocześnie odpowiednich skoków kierunku i donośności. Wielkość tych skoków zależy od:
- szybkości posuwania się celu,
- odległości strzelania,
- kąta, jaki tworzy kierunek ruchu celu z kierunkiem strzału,
- szybkości ognia i czasu lotu pocisku.
Przy obieraniu wielkości skoków należy dążyć do otrzymywania strzałów przed celem w stosunku do kierunku, w którym się posuwa.

Piechota rozrzucona w terenie (nacierająca).
Szczególne znaczenie, co do wykrywania takiego celu i decyzji rozpoczęcia ognia do niego, mają dozorowanie pola walki i znajomość taktyki piechoty. Po wykryciu celu określić pole ognia stosownie do rozpoznanych lub ocenionych rozmiarów celu. Stosować wstrzeliwanie obramowujące (skrócone w razie potrzeby). Wykonać w granicach uzyskanego obramowania ogień skuteczny do pola w postaci krótkich nawał ogniowych. Gdy zmuszono cel do zatrzymania się, przystąpić do ognia dokładniej dostosowanego do miejsc, w których stwierdza się obecność karabinów maszynowych lub większej ilości strzelców. W niektórych wypadkach, gdy z położenia taktycznego, ukształtowania terenu i wysiłków nieprzyjaciela można wnioskować, że dąży on do zajęcia ważnych punktów (miejsc) terenowych, dowódca baterii może przystąpić do wykonania zapory ogniowej przed tym punktem, lub przed prowadzącymi do niego przejściami.
Amunicja.
Szrapnele - ogień odbitkowy, gdy odległość jest mniejsza niż 1500 m i teren mniej więcej płaski, - ogień rozpryskowy, gdy odległość jest większa niż 1500 m. Granaty, zapalniki ze zwłoką - ogień odbitkowy.
Granaty, zapalniki natychmiastowe - ogień uderzeniowy.

Obezwładnianie.
Zwalczanie celów żywych ukrytych (osłoniętych) ma za zadanie obezwładnianie ich. Osiąga się to przez związanie ruchów nieprzyjaciela i jego ognia zmuszając go do pozostania w ukryciu, oraz zadanie mu większych lub mniejszych strat.
Zużycie amunicji:
nawała ogniowa (trwająca nie dłużej niż 2 – 3 minuty, wykonana z jak największą szybkostrzelnością):
75 mm - 12 pocisków na hektar i minutę
100 mm - 10 pocisków na hektar i minutę
155 mm - 4 - 5 pocisków na hektar i minutę
ogień ciągły:
75 mm - 2 pociski na hektar i minutę
100 mm - 1 - 2 pocisków na hektar i minutę
155 mm - 1 pocisk na hektar i minutę

Ogień wzbraniający.
Przez ogień wzbraniający dąży się do uniemożliwienia lub utrudnienia w określonym miejscu i przeciągu czasu ruchu nieprzyjaciela lub też wykonywaniem robót. Ogień ten skierowuje się na ważne miejsca, linie komunikacyjne, mosty, cieśniny, przejścia nieumocnione, miejsca wykonywania robót, wyjścia z lasów i miejscowości. Zużycie amunicji.
kal 75mm 150 pocisków na hektar i godzinę,
kal 100 - 105mm 100 pocisków na hektar i godzinę,
kal 155mm 50 pocisków na hektar i godzinę,

Ogień nękający.
Przez ogień nękający niepokoi się nieprzyjaciela, ostrzeliwując te punkty (miejsca), w których się przypuszczalnie znajdują jego oddziały, ważne organa dowództwa i zaopatrywania.

Ogień zaporowy ruchomy.
Ogień zaporowy ruchomy polega na utworzeniu zasłony ogniowej, posuwającej się przed nacierającym oddziałem, tą samą drogą co on i z tą samą szybkością. Zasłona ogniowa stanowi jednocześnie zaporę przeciwko możliwym przeciwuderzeniom. Należy każdorazowo określić wielkość pasa bezpieczeństwa i podać jego wartość do wiadomości piechocie.
Ogień zaporowy stały.
Ogień zaporowy stały polega na utworzeniu zapory ogniowej przed nacierającymi siłami przeciwnika.
Zużycie amunicji do tworzenia zapory ogniowej o szerokości około 200 m:
bateria 75 mm - 8 strzałów na działo i minutę;
bateria 100 mm - 6 strzałów na działo i minutę.

Zapobiegania.
Przez ogień zapobiegawczy dąży się do zniweczenia przygotowań zaczepnych przeciwnika. Ogień ten skierowuje się na miejsca skupień piechoty nieprzyjacielskiej przygotowującej się do natarcia, przypuszczalne miejsca jej odwodów, stanowiska artylerii nieprzyjacielskiej, organa dowodzenia i linie komunikacji.
Wykonanie.
Dowódca dywizjonu (grupy) ustala rodzaj wykonania ognia, godzinę rozpoczęcia i gęstość.
Amunicja.
Jak przy strzelaniu do celów żywych.
Zużycie amunicji.
Ustala wyższe dowództwo

Niszczenie
Zasadniczo należy przedsięwziąć niszczenie jakiegoś celu tylko wtedy, gdy:
- można przeprowadzić wstrzeliwanie dokładne do samego celu, lub też do jakiegoś pobliskiego punktu, którego położenie topograficzne w stosunku do celu jest dokładnie znane;
- można obserwować ogień skuteczny przez cały czas, lub kontrolować go w krótkich odstępach czasu;
- uchylenie (promień rozrzutu) prawdopodobne w głąb nie przekracza 50m.

Niszczenie sieci drutów. Robienie wyrw.
Do robienia wyrw należy zasadniczo używać dział małego kalibru: 75mm na równym terenie i stoku, 100mm na równym terenie i przeciwstoku.
Przy dużych odległościach używa się również haubicy 155 mm.
Przeciętne zużycie amunicji potrzebne do wykonania wyrwy o szerokości 20m
odległość w metrach do:armata kal. 75mmhaubica kal. 100mmhaubica kal. 155mm

3000

400

300

160

4000

500

400

200

5000

700

500

230

6000

800

550

260

7000

900

650

300

przy strzelaniu odbitkowym zużycie amunicji wynosi 2/3 normy

Niszczenie umocnień i zabudowań.
a) Niszczenie okopów.
Do niszczenia okopów należy zasadniczo używać dział o kalibrze większym niż 75 mm. Można jednak używać również dział 75mm wtedy, gdy położenie celu umożliwia stosowanie ognia podłużnego lub skośnego, a kąt upadku jest dostatecznie duży, aby unikać strzałów odbitkowych.
Amunicja.
Granaty, zapalniki ze zwłoką.
Zużycie amunicji, średnio na 1m bieżący okopów:
10 pocisków 75mm,
8 pocisków 100mm,
3 - 6 pocisków 155mm.
Przy strzelaniu granatami stalowosurówkowymi powiększyć te normy o 1/4.

Niszczenie schronów, punktów obserwacyjnych schronów karabinów maszynowych.
Do niszczenia schronów używa się haubic 155mm. Działa o mniejszym kalibrze nadają się tylko do niszczenia schronów o małej wytrzymałości.
Zużycie amunicji.
Przy małych odległościach i gdy położenie celu jest dokładnie znane, a ogień obserwowany, przeciętne normy zużycia amunicji wynoszą:
od 60 do 100 granatów 155mm,
od 80 do 100 granatów 100mm,
około 150 granatów 75mm.

Zwalczanie artylerii
Obezwładnianie.
Jeżeli położenie stanowiska baterii nieprzyjacielskiej jest znane z wystarczającą dokładnością, należy stosować przeniesienie ognia i wykonywać ogień skuteczny w postaci nawał ogniowych (od 3 do 5 minut), odpowiednio rozłożonych w czasie, stosownie do działalności ogniowej zwalczanej baterii nieprzyjacielskiej. Można też dostosowywać ogień jak przy niszczeniu.
Niszczenie.
Można przedsięwziąć niszczenie baterii tylko wtedy, gdy położenie topograficzne jej stanowiska jest dokładnie znane i ma się możność zapewnienia dokładnego dostosowania ognia: wstrzeliwanie z obserwacją lotniczą, kontrola ognia skutecznego w krótkich odstępach czasu, pomiary dźwiękowe, przeniesienie ognia z pobliskiego celu pomocniczego naziemnego lub powietrznego i częsta kontrola ognia skutecznego.
Zużycie amunicji.
Obezwładnianie.
Jak przy strzelaniu do celów żywych.
Niszczenie.
300 - 400 pocisków kal. 155mm,
500 - 800 pocisków kal. 75mm,
500 - 800 pocisków kal. 100mm, lub 105mm.

Zwalczanie czołgów.
Przy wyborze stanowiska ogniowego baterii należało kierować się względami obrony przeciwpancernej. Powinno ono znajdować się za przeszkodami terenowymi uniemożliwiającymi pokonanie ich przez czołgi lub oparte o miejscowości i lasy z dużym polem ostrzału na odległość od 500 do 1000m z możliwością prowadzenie ognia na wprost oraz na boki. Działa powinny być ustawione w kształt trapezu, tak by w każdym kierunku można było strzelać jednocześnie co najmniej z dwóch dział bez konieczności ich przetaczania. W przypadku, gdy kierunek, na którym mogą pojawić się czołgi przeciwnika, nie może być ostrzelany z pozycji baterii, należało przygotować dodatkowe stanowiska z zapasem amunicji dla 1 - 2 dział tak, by obsługo mogła je szybko na nie przetoczyć.
Strzelanie na wprost.
Zwalczanie czołgów ogniem na wprost wykonują:
- działa przeciwczołgowe o torze płaskim, które ustawia się na stanowisku odkrytym, dobrze zamaskowanym;
- baterie 75 mm artylerii dywizyjnej, które z chwilą ukazania się czołgów zajmują wcześniej wybrane stanowiska odkryte.
Zależnie od kierunku natarcia czołgów w stosunku do stanowiska działa stosuje się ogień czołowy albo ogień skośny lub poprzeczny.
Ogień czołowy.
Ogień czołowy stosuje się, gdy czołgi posuwają się wprost na działo. Ogień ten jest na ogół najkorzystniejszy tak pod względem łatwości prowadzenia jak i skuteczności, ponieważ można szybko wstrzelać kierunek i łatwo utrzymywać na czołgu pole rozrzutu wszerz, które przy małych odległościach odpowiada mniej więcej szerokości czołgu.
Ogień skośny lub poprzeczny.
Ogień skośny lub poprzeczny stosuje się, gdy czołgi posuwają się w kierunku skośnym lub poprzecznym do kierunku strzału. Prowadzenie ognia jest dość uciążliwe ze względu na trudność wstrzeliwania kierunku i utrzymywania płaszczyzny celowania na celu. Jeśli natomiast grupa czołgów posuwa się mniej więcej w tym samym kierunku, można łatwo zwalczać czołgi kolejno bez wprowadzania dużej zmiany kierunku. Po przejściu grupy czołgów przez linię ognia, należy zmienić ustawienie działa i ponownie ostrzelać je kolejno, w miarę przechodzenia przez linie ostrzału.
Prowadzenie ognia w terenie nieprzejrzystym.
Gdy z powodu nieprzejrzystości terenu (pofałdowany lub pokryty krzakami) można przewidzieć, że celowanie wprost będzie uciążliwe, a czołgi widoczne tylko w pewnych miejscach (pasach), należy ustalić kierunki przechodzące przez te miejsca (pasy) i przygotować starannie ogień wzdłuż tych kierunków, do wyraźnych punktów na różnych odległościach. Z chwilą zbliżania się czołgów do jednego z kierunków ustalonych, należy szybko rozpocząć ogień w tym kierunku z odpowiednim nastawieniem celownika. Jeżeli pomimo ognia czołgi zdołają przejść przez kierunek ostrzeliwany, przygotować się do wykonywania podobnego ognia w następnym kierunku ustalonym. Działonowy podaje komendy w najprostszy sposób, np.: "Czołgi na prawo w skos, krąg 0, bęben 105, celuj 1000" przesuwa (osobiście lub z pomocą wręczycieli) szybko ogon łoża w odpowiednią stronę, stosownie do ruchu czołgu wybranego jako cel. Gdy czołgi zbliżą się na odległość ok 500m, ogień prowadzi się ze stałą nastawą celownika, dla granatu wz 1915 i 1917 wynosi ona 400, a dla granatu A. L. R./2. - 600.
Strzelanie pośrednie.
Zwalczanie czołgów strzelaniem pośrednim wykonuje się baterią lub kilkoma bateriami, stosując zapory ogniowe.
Amunicja.
Granaty półpancerne A. L. R./2.
Granaty stalowe (o ile możności wypełnione melinitem), zapalniki natychmiastowe.

Zadymianie.
Zadymianie ma na celu ukrywanie ruchu własnych oddziałów i utrudnianie obserwacji nieprzyjacielowi. Osiąga się to przez zadymianie punktów obserwacyjnych lub stworzenie zasłon dymnych przed własnym oddziałem, którego ruch chce się ukryć.
Amunicja.
Pociski z fosforem lub pociski O.C.S., zapalniki ze zwłoką - ogień odbitkowy.
Pociski z fosforem lub pociski O.C.S., zapalniki natychmiastowe - ogień uderzeniowy.
Zużycie amunicji, do zadymiania 100m metrów frontu w ciągu godziny w zależności od siły wiatru (od 3m/s do 10m/s):
kal 75mm od 250 do 600 pocisków
kal 155mm od 25 do 50 pocisków.

Haubice, strzelając stromotorowo cięższymi, w porównaniu z armatami, granatami były skuteczniejsze w niszczeniu umocnień. Łatwiej znajdowały dogodne stanowiska ogniowe za przeszkodami naturalnymi czy sztucznymi, takimi jak drzewa, budynki czy wzniesienia. Armaty były skuteczniejsze przy niszczeniu zasieków, zwłaszcza gdy strzelały ze stanowisk umożliwiających ogień odbitkowy. Skuteczniejsze były także przy wykonywaniu ogni obezwładniających, polegających na wykonywaniu krótkotrwałych, gwałtownych nawał z dużą szybkostrzelnością. Norma przewidywała 12 strz/min na 1ha dla działa kal. 75mm i 10 strz/min na 1ha dla działa kal. 100mm. Armata kal 75mm, strzelając w tempie 12strz/min, mogła wykonać nawałę ogniową na obszar o powierzchni 1ha. Strzelając amunicją ze zmniejszonym ładunkiem miotającym, mogła wykonać nawałę na dwukrotnie większy obszar lub trwającą dwa razy dłużej. Haubica strzelając w tempie 8 strz/min mogła ostrzelać obszar o powierzchni 0,8ha.

Umocnienia polowe.
Stanowiska ogniowe
Budowę umocnień wykonuje się stopniowo, zależnie od możliwości, warunków bojowych i potrzeb. W pierwszej kolejności należało wykonać oparcie dla lemiesza działa wyłożone faszyną, wyrównać podłoże pod kołami a w razie potrzeby, wyłożyć faszyną. Za działami, w odległości 30 - 40m, wykopać wąski rów dla oficera ogniowego i telefonistów. Obok dział rowy dla obsługi nisze amunicyjne, z wykopanej ziemi usypać wał po bokach dział (rys nr 2).

W następnym okresie należy wkopać działo na głębokość linii ognia, za działem wykonać pochylnię umożliwiającą wtaczanie i wytaczanie działa. Pogłębić rowy dla obsługi, ziemię uzyskaną z wykopów użyć do wzmocnienia wałów po obu stronach działa (rys nr 3).

Pogłębić rów dla telefonistów i przykryć go stropem. Wkopać kabel telefoniczny. Pod koła dział wykonać platformę z kierownią i łukiem drewnianym pod lemiesz (rys nr 4).

Dla dział ciężkich łuk musi być elastyczny. Rowy dla obsług dział połączyć rowem łącznikowym w którego przedniej ścianie wybudować schron podkopowy dla obsług (rys nr 5).

Następnie w rowie łącznikowym, pośrodku baterii, wykonać schron z dwoma pomieszczeniami: dla oficera ogniowego i dla telegrafistów oraz centrali strzelniczej (rys nr 6). W odległości ok 40 - 50m, na obu skrzydłach baterii, wykopać wnęki na amunicję zapasową. Całość połączyć rowami łącznikowymi. Przed stanowiskiem baterii wybudować zasieki z drutu kolczastego. Ostatnim etapem jest wykonanie, w odległości ok 30 - 40m za baterią, schronów wykopowych (jeden na pluton) oraz dla centrali telefonicznej a dla dział schronów bojowych.


Pole rozrzutu, w kierunku i na odległość, podzielone jest na osiem równych części. 1/8 pola rozrzutu w głąb to uchylenie prawdopodobne w głąb Ug. 1/8 pola rozrzutu w szerz to uchylenie prawdopodobne w szerz Us. Widły to prostokąt w środkowej części pola rozrzutu o boku 4 uchyleń prawdopodobnych w szerz i 4 uchyleń prawdopodobnych w głąb w który trafia ok 82% pocisków. 50% granatów trafia w prostokąt o boku 2 uchyleń.


Ilustracją taktyki artylerii są meldunki i rozkazy. (źródło: "Dokumenty Obrony Lwowa 1939" Instytut Lwowski, Warszawa 1997)
źródła:
"Tymczasowa instrukcja strzelania artylerji" 1931r.
"Sprzęt i amunicja artyleryjska działoczyny" 1938r.
"Ogólna instrukcja walki cz. I (tymczasowa)" 1931r.
"Instrukcja o pracy central strzelniczych i central obserwacyjnych" 1939r.
"Artyleria polska 1914 - 1939" R. Łoś 1991
"Vademecum artylerzysty t. I i II" 1938r.
"Instrukcja współpracy balonów z artylerją" 1933r.
"Rozkazodawstwo dowódcy dywizjonu artylerji" 1932r.