Armata ppanc. wz. 36
artyleria
strona główna


Rozwój broni pancernej po I wojnie światowej, a zwłaszcza w pierwszej połowie lat trzydziestych w czołowych państwach europejskich na porządku dziennym stawiał sprawę organizacji obrony przeciwpancernej. Do połowy lat trzydziestych tendencji tej, występującej w siłach zbrojnych innych krajów, nie dostrzegano w pełni w wojsku polskim, ponieważ do tego czasu tak dywizje. jak i brygady kawalerii były prawie pozbawione odpowiednich środków przeciwpancernych. Były też krytyczne głosy w tym zakresie domagające się zasadniczych zmian. Jednak dopiero w końcu 1935r. zakupienie licencji do produkcji dział przeciwpancernych 37mm u Boforsa i jej wdrożenie do produkcji zmieniło sytuację na lepsze.
Na przełomie lat 1935/1936 podjęte studia nad planem rozbudowy sił zbrojnych spowodowały dokonanie rewizji w wysokości zaopatrzenia piechoty w broń przeciwpancerną. Dlatego Sztab Główny przewidywał, że aby zorganizować skuteczną obronę, potrzeba dla dywizji piechoty od 38 do 48 dział przeciwpancernych z rozliczeniem:
- 2 działa na batalion piechoty,
- 4 działa na pułk piechoty,
- 6 - 18 dział na szczeblu dywizji piechoty.
Te zamierzenia miano realizować w trzech fazach: pierwsza przewidywała realizację uchwały KSUS z 16 października 1935 r.; druga wyposażenia w działa baonów piechoty; trzecia - dywizje miały otrzymać po 18 dział przeciwpancernych i miano utworzyć rezerwę strategiczną na 6 miesięcy wojny.
W pierwszej fazie wojsko miało otrzymać 684 działa, w drugiej 782, a w trzeciej 1572, łącznie 3038 dział. Rozpoczęcie w Pruszkowie produkcji armat przeciwpancernych 37 mm wz. 36 oraz nabycie 300 dział tego typu w raz z licencją u Boforsa spowodowało, że w grudniu 1937r. już większość pułków piechoty miała po 4 takie działa, a pułki 29, 59 i 60 miały po kompanii 6 - działowej, a pozostała część pułków miała po 2 działa przeciwpancerne 37mm.
Oprócz typowych dział do walki z bronią pancerną, jakimi były działa 37 mm wz. 36, prowadzone były też prace nad wykorzystaniem dział 75 mm do zwalczania czołgów. Na początku lat trzydziestych przeprowadzono liczne strzelania z armaty 75mm do czołgów pojedynczym działem oraz artylerią dywizyjną. Doświadczenia były prowadzone na poligonie toruńskim. Z tych doświadczeń wysunięto wnioski, że broń pancerna może być skutecznie zwalczana ogniem na wprost, a który najskuteczniejszy jest z odległości poniżej 1000 m (z 1500 m na 6 pocisków 1 w celu, przy 1000 m - na 3 pociski w 1 celu); największą liczbę trafień uzyskano z odległości od 400 do 500 m prawie wszystkie celne.
Do września 1939 r. zakłady Stowarzyszenia Mechaników Polski z Ameryki w Pruszkowie oraz nowa fabryka armat w Rzeszowie, zwana często fabryką obrabiarek H. Cegielskiego, dostarczyły dla wojska 900 przeciwpancernych armat 37mm wz. 36. Wraz z zakupionymi w Szwecji 300 działami tego typu wojsko otrzymało 1200 dział przeciwpancernych. Ponadto spółka akcyjna "Sepewe" sprzedała do Hiszpanii 24 działa  w 1938r., oraz zawarła umowy na sprzedaż 250 dział do Anglii w 1939 i 252 do Rumunii także w 1939r.. 
Łącznie polskie fabryki produkujące sprzęt przeciwpancerny wyprodukowały do wybuchu wojny ok. 1124 działa 37mm. Armata 37 mm wz. 36 była przeznaczona do walki z czołgami i samochodami pancernymi.


Ciężar: 
na stanowisku bojowym: 380 kg, 
ciężar przodka z amunicją: 520 kg,
w położeniu marszowym: 900 kg;
Wymiary: w położeniu marszowym (bez przodka):
długość: 3050 mm, 
szerokość: 1220 mm, 
wysokość: 1010 mm,
Długoć lufy [w kalibrach]: 45,
gwint prawoskrętny, 16 bruzd

Największą donośność 7.100 m,
Prędkość początkową 800 m/s.
Kąty ostrzału: 
w płaszczyźnie poziomej 50o, w płaszczyźnie pionowej +25o, -10o;
przy złączonych ogonach: w płaszczyźnie poziomej 6o, w płaszczyźnie pionowej +10o, -10o
Celownik teleskopowy o polu widzenia 30o i powiększeniu 1:4;
Wysokość linii ognia: 620 mm;
Amunicja:
Pocisk przeciwpancerny, przeciwnapcerny ze smugaczem, odłamkowo - burzący;
Masa naboju: 1,45 kg;
Masa pocisku; 0,7kg,
Tarcza pancerna grubości 4 mm,
Szybkostrzelność praktyczna; 10 strzałów na minutę.
Obsługa: 5 ludzi.
Pocisk z odległości 1.000 m przebijał płytę pancerną o grubości 25mm.
Celownik:
powiększenie: 1,4 – krotne, pole widzenia: 30o Podziałka odległości: w metrach i w tysięcznych. Podziałka w metrach skalowana od 0m do 2700m, oznaczenia od 0m do 1200m co 200m, powyżej co 100m.

Zasady użycia:
Użycie armatek w walce zależy od całokształtu obrony przeciwpancernej w ramach oddziału piechoty. Dowódca dysponujący może niekiedy część armatek przydzielić dowódcy zagrożonego oddziału, a wtedy armatki przydzielone podlegają dowódcy tego oddziału (do kompanii włącznie).
37 mm armatka wz. 36 może zwalczać skutecznie broń pancerną lekką i średnią z odległości 1000 m (pociągi pancerne z 1500m). Duża zwrotność armatki, łatwość przerzucania ognia w granicach 50 stopni, bardzo duża celność, duża szybkostrzelność praktyczna, łatwość celowania i płaski tor pocisku pozwalają, przy celowaniu w spód czołgu, na skuteczne ostrzeliwanie czołgów w ruchu bez zmiany celownika od 700 m w dół.
Ogień wykonywany z armatki jest ogniem bezpośrednim; innych sposobów strzelania nie stosuje się.

Stanowisko ogniowe armatki musi mieć:
- dobre pole ostrzału w granicach skutecznej przebijalności,
- dobre ukrycie przed obserwacją nieprzyjaciela,
- dobre i bliskie miejsce wyczekiwania przed rozpoczęciem ognia,
- ochronę przed bezpośrednim natarciem broni pancernej w postaci wszelkich przeszkód przeciwpancernych, zwłaszcza na bokach,
- osłonę lekkiej broni przeciwpancernej (granaty przeciwpancerne, strzelcy wyborowi),
- skryte podejścia,
- możliwości wzajemnego wsparcia poszczególnych armatek,
- bliskie ukrycie dla przodków,
- w razie potrzeby dogodne stanowiska zapasowe.

W wypadkach zaplanowanego zaskoczenia dowódca dysponujący armatką może zastrzec rozpoczęcie ognia na swój rozkaz.
Po dojściu broni pancernej nieprzyjaciela na odległość skutecznego strzału działonowy daje krótki rozkaz do rozpoczęcia ognia, który wykonuje celowniczy. Działonowy musi zwalczać cele aż do zniszczenia przynajmniej części z nich. Po zbliżeniu się broni pancernej nieprzyjaciela do własnych pozycyj armatka prowadzi nadal ogień, nie zważając na zagrożenie własnych oddziałów. Jeśli nie nacierają kolejne fale czołgów, można nawet wyjątkowo, po przejściu broni pancernej przez linię własnego stanowiska, ostrzeliwać ją dalej od tyłu; jednakże w tym wypadku działonowy musi utrzymać nadal obserwację przedpola, aby w każdej chwili móc zwalczać kolejne natarcie czołgów.
Działonowy przydzielonej armatki nawiązuje i utrzymuje łączność z dowódcą piechoty. W zasadzie dowódca piechoty daje jeszcze przed rozpoczęciem działania szczegółowe zadania, których wykonanie należy do działonowego.
Obserwacja pola walki oraz skutków ognia należy do obowiązków działonowego i celowniczego.
Piechota natomiast ma w porę i jak najszybciej alarmować obsługę armatki o zbliżającej się broni pancernej nieprzyjaciela rakietami oraz umówionymi znakami słuchowymi (np. trąbki, syreny), które nigdy nie uchodzą uwagi i szybciej rozpowszechniają alarm.

Natarcie:
Przy rozwijaniu się do natarcia część armatek, znajdująca się w czołowych rzutach, towarzyszy piechocie, część osłania rozwinięcie i skrzydła oraz jest gotowa do obrony podstaw wyjściowych lub osłony siły głównej przed możliwym niespodziewanym atakiem broni pancernej.

Obrona
W obronie ustawia się armatki tak, aby w miarę możliwości cały teren nadający się do działań broni pancernej mógł być ostrzelany ogniem bocznym co najmniej do 500 m przed przednim skrajem pozycji głównej.
Działonowy musi przygotować szczegółowo obronę przeciwpancerną na powierzonym mu odcinku i uwzględnić:
- wykorzystanie naturalnych przeszkód przeciwczołgowych (np. nawet niezbyt głębokich rzek, rowów, murowanych osiedli, lasów itp.),
- organizację dozorowania,
- stanowiska zapasowe, sposoby i warunki przejścia na nie,
- możliwości zmiany stanowiska w razie zagrożenia własnego skrzydła lub jednego z kierunków,
- maskowanie na stanowisku.


Źródło:
"REGULAMIN PIECHOTY CZĘŚĆ III KOMPANIA KARABINÓW MASZYNOWYCH WALKA" 1937r.
"Artyleria polska 1914 - 1939" R. Łoś
"Podręcznik dowódcy plutonu strzeleckiego" Wydawnictwo MSW 1938r.
TBiU "Armata przeciwpancerna wz. 36" A. Konstankiewicz, W. Słupczyński
"Instrukcja o broni piechoty cz.V 37mm armata wz. 36" 1938r.