Armata pplot.kal. 40mm wz.36
artyleria
strona główna


Prace nad armatą rozpoczęto w 1925r. na zamówienie szwedzkiej marynarki wojennej. Początkowo projektowana była jako działo kal. 20mm. Uznano jednak, że broń tego kalibru może być zbyt mało skuteczna, dlatego w 1928r. postanowiono zwiększyć kaliber do 40mm. Pracami konstrukcyjnymi kierowali V. Hamman i E. Jasson, amunicję zaprojektował T. Wennerdtrom.
Pierwszy prototyp był gotowy po dwóch latach. Różnił się znacznie od produkowanych później dział. Lufa osłonięta była walcowatym kołnierzem, sprężyna powrotna zaś znajdowała się z przodu, tuż za wylotem lufy. Posiadał już charakterystyczny dla dział Boforsa automatyczny podajnik. Po dwóch kolejnych latach prac powstał model docelowy oznaczony jaki M/32. Różnił się on od pierwowzoru przede wszystkim zasadniczymi zmianami w konstrukcji lufy. Nowa osłona była znacznie cieńsza i wypełniona wodą chłodzącą lufę. Wersja dla wojsk lądowych nie miała chłodzenia wodą.
W 1935r. Polska zawarła umowę z firmą Bofors na zakup licencji dział przeciwlotniczych kal. 40mm. Otrzymały one oznaczenie wz. 36. Jednoczesnie z licencją nabyliśmy 60 dział tego kalibru z dostawami do lipca 1938r., oraz 8 sztuk w elementach do zmontowania w kraju, a także 30 tys. sztuk amunicji.
Pierwszą armatę zmontowano ze szwedzkich części w październiku 1936r. i poddano próbom balistycznym na poligonie fabrycznym. Pozwoliło to na sprawdzenie warunków technicznych oraz osiągów nowego sprzętu. Następnie wspólnie z Instytutem Technicznym Uzbrojenia i Biurem Badań Technicznych Broni Pancernych przeprowadzono próby holowania armaty przez ciągniki: półgąsienicowego C4P i gąsienicowego C2P. Lepszy okazał się ten ostatni, ponieważ C4P miał większe wymiary oraz jego eksploatacja była zbyt kosztowna.
Ze względu na potrzebę zapewnienia sprzętu dla obrony plot. obiektów stałych postanowiono opracować wersję półstałą armaty. W styczniu 1937r. Departament Uzbrojenia otrzymał polecenie przygotowania podstawy półstałej dla działa. Konstrukcję dwukołowej lawety opracowano w Biurze Konstrukcyjnym Zakładów Starachowickich w 1937r. Po próbach balistycznych i marszowych, nowa konstrukcja została przyjęta na uzbrojenia jako wz. 38.
Wytwórnie krajowe produkujące działa przeciwlotnicze kal. 40mm (Starachowice, Stalowa Wola, Rzeszów) do kwietnia 1939r. wyprodukowały łącznie 414 dział, z których 168 sprzedano za granicę.
Amunicję do tych dział produkowała Fabryka Amunicji Skarżysko, później też podjęła produkcję Fabryka Amunicji nr 2 w Kraśniku.
W wyniku zrealizowania planu rozbudowy artylerii przeciwlotniczej miano osiągnąć:
- 51 baterii po 6 armat - 306 armat (dla OPL dywizji i brygad) 
- 15 baterii po 4 armaty - 60 armat (dla OPL wojska).
- 136 plutonów przeciwlotniczych po 2 armaty - 272 armaty (dla OPL obszaru kraju).
Do wybuchu wojny nie udało się zrealizować tych planów.
1IX 1939r. Wojsko Polskie posiadało 350 dział:
w 30 DP, 11 BK i 2 brygadach zmotoryzowanych znajdowało się 148 dział,
OPL kraju to 81 dwudziałowe plutony: 46 wojskowych, 23 fabryczne i 12 lotniczych - razem 162 działa,

OPL wybrzeża 18 dział,
OPL CWOPP 14 dział,
ośrodki zapasowe nr 1 i 2 po 4 działa.

Armata wz. 1936 miała lufę monoblokową (przystosowaną do szybkiej wymiany), hydrauliczno - sprężynowy oporopowrotnik oraz zamek automatyczny klinowy pionowy i sprężynowe odciążacze. Działo zamontowane było na czterokołowym podwoziu z dwoma składanymi ramionami, ułatwiającym szybką zmianę stanowiska.


    Obsługa działonu składała się z 9 kanonierów pod dowództwem działonowego:
  • celowniczy kierunku celuje kierunkowo utrzymując cel w środku krzyża celowniczego przeziernika.
  • celowniczy wysokości celuje kierunkowo utrzymując cel w środku krzyża celowniczego przeziernika i strzela przy strzelaniu do celów naziemnych.
  • celownikowy nastawia na przeliczniku odległość rzeczywistą do celu.
  • przelicznikowy obsługuje przelicznik, nastawia prędkość rzeczywistą, kurs (kąt drogi), kąt nurkowania celu, poprawki wtórne i odpala działo.
  • ładowniczy ładuje naboje do magazynu.
  • amunicyjny otwiera skrzynie z amunicją, dzieli naboje według partii, prowadzi ich rachunek, łódkuje je i utrzymuje w należytej czystości.
  • wręczyciel otwiera skrzynie z nabojami, wyjmuje je, rozpakowuje i wyciera szmatą, smaruje pierścień wiodący i zgrubienie środkowe pocisków.
    Sposoby strzelania:
  • strzały pojedyncze
  • seria (2 lub więcej strzałów)
  • strzelanie dowolne do celów naziemnych: zwykłe i dowolne.

Strzelanie do celów powietrznych prowadzono ogniem bezpośrednim. Celownik, na podstawie wprowadzanych danych: prędkości, kursu i odległości celu, wyliczał kątowe wyprzedzenie czas lotu pocisku. Wyprzedzenie to było od razu uwzględniane przez odpowiednie ustawienie lufy. Korygowanie ognia umożliwiało użycie amunicji świetlnej.
Strzelanie dowolne do celów naziemnych stosuje się tylko na odległość do 1000m. Przelicznikowy i celownikowy nastawiają wszystkie podziałki przelicznika i podziałki poprawek wtórnych na 0 po czym chwytaj karabinki i zajmują stanowiska bojowe z których zwalczają przeciwnika ogniem broni ręcznej. Do broni pancernej strzelanie dowolne prowadzi się strzałami pojedynczymi.

40mm automatyczna armata plot. wz. 36 (Boforsa):

Długość lufy; 56,2 kalibru,
Szybkostrzelność teoretyczną: 120 strzałów na minutę, praktyczną 40 - 60,
Prędkość początkowa: 800 - 950 m/s.(zależnie od masy pocisku)
Kąt ostrzału w płaszczyźnie poziomej 3600, pionowej - 5° + 85°.
Zasięg pionowy 4000m.

Źródło:
"Artyleria polska 1914 - 1939: R. Łoś
"Broń strzelecka i sprzęt artyleryjski formacji polskich i Wojska Polskiego w latach 1914 - 1939" A. Konstankiewicz
TBiU 40mm działo Boforsa, A. Dacyl, M. A. Janisławski, K. Nowakowski
"Regulamin artylerii przeciwlotniczej działoczyny przy 40mm armacie przeciwlotniczej wz. 1936" 1938r.